બે ખોટાં મળીને એક સાચું

કોઈ તમને ચોરી કરતાં પકડે અને તમે તરત કહો કે પેલો પડોશી પણ ચોર જ છે. આ કોઈ બચાવ નથી. આ માત્ર બાલિશ બહાનું છે. તર્કશાસ્ત્રની ભાષામાં આને 'ટૂ રોંગ્સ ફેલેસી' કહે છે. અંગ્રેજીમાં જૂની કહેવત છે કે બે ખોટાં કામ ભેગાં થઈને ક્યારેય એક સાચું કામ નથી બનાવતાં. જ્યારે માણસ પોતાના ગેરવર્તનને વાજબી ઠેરવવા માટે સામેવાળાના જૂના ગુના કે ભૂલનો આશરો લે છે, ત્યારે તે આ બૌદ્ધિક ખાડામાં પડે છે.

આ વિચાર કોઈ એક આધુનિક લેખકની શોધ નથી. સદીઓ જૂના ઔપચારિક તર્કશાસ્ત્ર અને નીતિશાસ્ત્રમાં આ ખામીની ચર્ચા થતી આવી છે. રાજકારણીઓ, વકીલો અને સામાન્ય સંસારીઓ સદીઓથી આ ચાલાકી વાપરે છે. આ દલીલનો હેતુ સત્ય શોધવાનો નથી હોતો. મૂળ હેતુ પોતાની ભૂલ પરનો પ્રકાશ હટાવીને બીજાના અંધારા તરફ આંગળી ચીંધવાનો હોય છે. સામેવાળો ખોટો હોઈ શકે છે, પણ એ હકીકત તમારા પાપને પુણ્યમાં ફેરવી શકતી નથી.

સમાજમાં આ વલણ અત્યંત ઝેરી સાબિત થાય છે. તે વ્યક્તિને પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરી દે છે. તમે લાલ લાઇટ ક્રોસ કરો અને દાવો કરો કે આખો ટ્રાફિક નિયમ તોડે છે. તમે લાંચ આપો અને કહો કે આખો દેશ ભ્રષ્ટ છે. ધીમે ધીમે આખી સિસ્ટમ સડી જાય છે, કારણ કે દરેક માણસ પાસે બીજાના ખરાબ વર્તનનો દાખલો તૈયાર હોય છે. નૈતિકતાનું ધોરણ નીચે ઊતરી જાય છે.

અમદાવાદ કે રાજકોટના કોઈ બોર્ડ પરીક્ષાના ક્લાસિસનો માહોલ જુઓ. પંદર વર્ષનો કિશોર પરીક્ષાખંડમાં કાપલી કાઢતાં પકડાય છે. સુપરવાઇઝર તેને ધમકાવે ત્યારે છોકરો સહજતાથી કહે છે કે આગળની બેન્ચવાળો પણ મોબાઈલમાંથી ચોરી કરતો હતો. ઘરે પહોંચીને પિતા પણ શાળાના સંચાલકો સામે એ જ દલીલ કરે છે કે બીજા દસ વિદ્યાર્થીઓ ગેરરીતિ કરતા હતા તો મારા દીકરાનો જ વાંક કેમ? બીજાની લુચ્ચાઈ તમારા સંતાનને પ્રામાણિક બનાવતી નથી. આ તર્કદોષ ગુનાની સ્પર્ધા કરાવે છે.

બીજો માણસ કાદવમાં આળોટે છે માટે તમારા ગંદા હાથ પવિત્ર નથી થઈ જતા. પાપની નકલ ક્યારેય પુણ્ય નથી હોતી.