સત્યની સમસ્યા

કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે આ શબ્દ પહેલી વાર વાપર્યો હોય તેવો કોઈ દાખલો નથી. વિચાર તત્વજ્ઞાન અને વ્યવહારિક વિશ્લેષણના સીમાડેથી આવે છે. 'સત્યની સમસ્યા' એટલે એવો વિરોધાભાસ જ્યાં આપણી દલીલ તાર્કિક રીતે એકદમ સાચી હોય, ગણતરીમાં કોઈ ભૂલ ન હોય, પણ વાસ્તવિક જમીન પર તે સાવ ખોટી સાબિત થાય. તર્ક સાચો હોય એનો અર્થ એ નથી કે પરિણામ પણ સાચું જ આવશે.

આપણે ઘણી વાર માહિતીના ટુકડા ભેગા કરીને એક ચુસ્ત થિયરી બનાવીએ છીએ. મગજ આપણને ખાતરી આપે છે કે આપણો હિસાબ પાકો છે. પણ બહારનું જગત આપણા સિદ્ધાંતો પ્રમાણે ચાલવા બંધાયેલું નથી. આ ખ્યાલ સમજાવે છે કે આંતરિક તર્કબદ્ધતા અને બહારનું અસલી સત્ય ક્યારેક બે અલગ પાટા પર દોડે છે. માણસ પોતાની જ બુદ્ધિની જાળમાં ફસાય ત્યારે આ સમસ્યા ઊભી થાય છે.

આ વાત સૌથી વધુ ખુલ્લી પડે છે શેરબજારના મેદાનમાં. દલાલ સ્ટ્રીટ પર બેઠેલા એક તેજીવાળા રોકાણકારનો વિચાર કરો. એણે કોઈ કંપનીના બેલેન્સ શીટના પાના ઘૂંટી નાખ્યા છે. પીઈ રેશિયો, નફો અને દેવાની ગણતરી એકદમ સચોટ છે. કાગળ પર કંપની હીરા જેવી છે. પણ બજારમાં ગભરાટ ફેલાય છે અને એ શેર રોજ લોઅર સર્કિટ મારવા લાગે છે. કાગળ પરનો તર્ક સાચો હતો, છતાં પરિણામ ખોટું આવ્યું.

ગણતરી સાચી હોવી અને હકીકત અનુકૂળ હોવી એ બે જુદી વાતો છે. તમે બનાવેલું ગાણિતિક મોડલ ગમે તેટલું ભવ્ય હોય, અસલી દુનિયા માનવીય આવેગો અને અણધાર્યા આંચકાઓથી બનેલી છે. જે લોકો માત્ર પોતાની દલીલના વજન પર ભરોસો રાખીને બેસે છે, તેઓ સત્યની આ સમસ્યા સામે હારી જાય છે. શાણપણ પોતાના તર્ક પર જીદ પકડવામાં નહીં, પણ વાસ્તવિકતા સામે નમવામાં છે.

તમારો હિસાબ ગમે તેટલો પાકો હોય, આખરી સહી હંમેશાં વાસ્તવિકતાની જ ચાલે છે.