સત્યનું ધોવાણ

તથ્ય અને અભિપ્રાય વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસાઈ જાય ત્યારે જે રોગચાળો ફેલાય છે, તેનું નામ છે 'ટ્રુથ ડીકે'—સત્યનું ક્રમશઃ ધોવાણ. આ કોઈ સામાન્ય જૂઠ નથી. આ એવી સામૂહિક પરિસ્થિતિ છે જ્યાં વાસ્તવિક હકીકતો અને અંગત માન્યતાઓ વચ્ચેનો તફાવત જ ગાયબ થઈ જાય છે. લોકો પુરાવા કરતાં પોતાની ભાવનાઓને વધુ મહત્વ આપે છે. ૨૦૧૮માં અમેરિકાની રેન્ડ કોર્પોરેશન સંસ્થાના સંશોધકો જેનિફર કાવાનાગ અને માઈકલ ડી. રિચે આ સ્થિતિનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કર્યું હતું. તેમણે દર્શાવ્યું કે કેવી રીતે માહિતીના અતિરેક વચ્ચે તથ્યોનું વજન ઘટી રહ્યું છે.

આ ધોવાણના ચાર સ્પષ્ટ લક્ષણો છે: ડેટા અને હકીકતો પ્રત્યે વધતી જતી અસંમતિ, તથ્ય અને અંગત મંતવ્ય વચ્ચેનું અસ્પષ્ટ અંતર, અભિપ્રાયોનું તથ્યો પર હાવી થવું, અને માહિતીના આધારભૂત સ્ત્રોતો પરથી લોકોનો ઉઠતો ભરોસો. જ્યારે સમાજ નક્કી જ ન કરી શકે કે સત્ય શું છે, ત્યારે નિર્ણયો તર્કથી નહીં પણ લાગણી અને અહંકારથી લેવાય છે. સોશિયલ મીડિયાના એલ્ગોરિધમ આ આગમાં ઘી હોમે છે, કારણ કે ત્યાં શાંત સત્ય કરતાં સનસનાટીભર્યો પક્ષપાત વધુ વેચાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે આ રોગ માત્ર રાજકારણમાં છે. ખોટી વાત છે. આનું સૌથી કદરૂપું સ્વરૂપ કોર્પોરેટ જગત અને બ્રાન્ડ માર્કેટિંગમાં જોવા મળે છે. ભારતમાં પેકેજ્ડ ફૂડ બનાવતી કોઈ મોટી એફએમસીજી કંપનીનો દાખલો લો. લેબ ટેસ્ટ અને સાયન્ટિફિક ડેટા કહે છે કે તેમના બિસ્કિટ કે હેલ્થ ડ્રિંકમાં ખાંડનું પ્રમાણ જોખમી હદે ઊંચું છે. આ નિર્વિવાદ હકીકત છે. પણ બ્રાન્ડ માર્કેટિંગ આ તથ્યને બહુ ચાલાકીથી અસ્પષ્ટ કરી નાખે છે.

કંપની કોઈ સુપરસ્ટાર કે રમતવીરને લાવીને જાહેરાત કરાવશે કે આ ડ્રિંક પીવાથી બાળક ઊંચો અને હોશિયાર બનશે. વૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતા સામે ભાવુક મંતવ્ય ગોઠવી દેવાયું. મધ્યમવર્ગીય મા-બાપ લેબલ પર લખેલા આંકડા વાંચવાને બદલે ટીવી સ્ક્રીન પર દેખાતી ઊર્જાને સાચી માની લે છે. સત્ય દબાઈ ગયું, બ્રાન્ડની ધારણા જીતી ગઈ. આ ટ્રુથ ડીકે છે, જ્યાં ગ્રાહક તથ્ય પર નહીં પણ બનાવટી વાર્તા પર ખર્ચ કરે છે.

જ્યારે લાગણીઓ હકીકતનો દરજ્જો ભોગવવા લાગે, ત્યારે બજારમાં કચરો પણ સ્વાસ્થ્યના નામે વેચાઈ જાય છે.