ટ્રિયર સોશિયલ સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ

માણસને સૌથી વધુ ડર કઈ વાતનો લાગે છે? ઊંચાઈનો કે અંધારાનો નહીં, બીજા માણસો પોતાનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે તે વાતનો. ૧૯૯૩માં જર્મનીની યુનિવર્સિટી ઓફ ટ્રિયરમાં ક્લેમેન્સ કિર્શબામ અને તેમના સાથીઓએ આ પ્રયોગ ઘડી કાઢ્યો હતો. વિજ્ઞાનને લેબોરેટરીમાં બેસીને માણસના શરીરમાં તાત્કાલિક તણાવ પેદા કરવો હતો. તેમણે શોધ્યું કે જો માણસને અમુક અજાણ્યા, પથ્થર જેવા ચહેરાઓ સામે અચાનક ઊભો રાખી દેવામાં આવે, તો તેનું શરીર હોર્મોન્સનો એવો જ્વાળામુખી ફાટે જેવો જંગલમાં વાઘ સામે જોઈને થાય.

આ ટેસ્ટમાં વ્યક્તિને દસ મિનિટની તૈયારી પછી ત્રણ ગંભીર ઇન્ટરવ્યુઅર્સ સામે પાંચ મિનિટનું ભાષણ આપવા કહેવાય છે. સામે બેઠેલા લોકો સ્મિત નથી આપતા, માથું પણ હલાવતા નથી. માત્ર તાકી રહે છે. એ પૂરું થાય એટલે તરત જ એક ગણિતનો સવાલ ફેંકાય છે: ૧૦૨૨માંથી ૧૩-૧૩ બાદ કરતા જાઓ. જ્યાં સહેજ ભૂલ પડી કે તરત સામેથી ઠંડો અવાજ આવે, 'ખોટું, ફરીથી શરૂ કરો.' આ બે વસ્તુઓ—સામાજિક મૂલ્યાંકન અને અનિશ્ચિતતા—મગજના કોર્ટિસોલ હોર્મોનને આસમાને પહોંચાડી દે છે.

આ કોઈ લેબ પૂરતી સીમિત રમત નથી, આપણી રોજિંદી જિંદગીનું સત્ય છે. માણસ શારીરિક થાક સહન કરી લે છે, પણ સામાજિક નાલેશી સહન નથી કરી શકતો. જ્યારે આપણને લાગે કે લોકો આપણી ભૂલો ગણી રહ્યા છે અને પરિણામ આપણા કાબૂ બહાર છે, ત્યારે મગજ શરણાગતિ સ્વીકારવા માંડે છે. અસલી તણાવ કામના બોજથી નથી આવતો, પારકા માણસોના ઠંડા અભિપ્રાયોથી જન્મે છે.

બેંગલુરુ કે ગુડગાંવની કોઈ આઈટી કંપનીની એપ્રેઈઝલ મીટિંગ જુઓ. એક યુવાન કોડર કાચની કેબિનમાં દાખલ થાય છે. સામે ત્રણ સિનિયર મેનેજર કોઈ પણ લાગણી વગર લેપટોપ સામે જોઈ રહ્યા છે. યુવાન પોતાનું આખા વર્ષનું પ્રેઝન્ટેશન શરૂ કરે છે, પણ સામેથી કોઈ હકારાત્મક ઈશારો નથી મળતો. વચ્ચેથી અચાનક સવાલ પૂછાય છે, 'ગયા ક્વાર્ટરમાં ક્લાયન્ટ કેમ નારાજ થયો?' એ છોકરાનું ગળું સુકાઈ જાય છે, હાથ ધ્રૂજવા લાગે છે. લેબમાં જે ટ્રિયર ટેસ્ટ થાય છે, એ કોર્પોરેટ ઓફિસના એસી રૂમમાં દર મહિને સહજ રીતે ભજવાય છે.

સામેવાળાનો પથ્થર જેવો ચહેરો તમારા લોહીમાં ઝેર ઘોળી શકે છે; બીજાના અભિપ્રાયથી મુક્ત થવું એ જ સાચી આઝાદી છે.