રૂપાંતરણકારી વિચાર

ગાડી ધીમી ચાલતી હોય ત્યારે એક્સિલરેટર દબાવવું એ સુધારો છે. પણ રસ્તો જ ખોટો હોય ત્યારે સ્ટીયરિંગ ફેરવવું એ રૂપાંતરણ છે. મોટા ભાગના લોકો આખી જિંદગી જૂની વ્યવસ્થામાં ફક્ત નાના-મોટા થીગડાં મારવામાં ખર્ચી નાખે છે. આને ક્રમશઃ બદલાવ કહેવાય. તેની સામે રૂપાંતરણકારી વિચાર એટલે જૂના નિયમોનું સમારકામ નહીં, પણ આખી રમતનું માળખું નવેસરથી ઘડવું. મૂળભૂત માન્યતાઓને જ ઉખેડીને તપાસવી કે આપણે જે કરી રહ્યા છીએ તે ખરેખર કરવું જરૂરી છે ખરું?

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ચોક્કસ તારીખ નથી. આધુનિક લીડરશિપ અને મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં આ વિચાર છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી સતત ઘૂંટાયો છે. તેનો સીધો તર્ક એ છે કે ભૂતકાળના અનુભવોના આધારે ભવિષ્ય નથી રચાતું. જો તમે માત્ર ગઈકાલને થોડી સુધારીને આજ બનાવશો, તો ક્યારેય કોઈ નવો રસ્તો નહીં મળે. સ્થિતિને બચાવવા મથવા કરતાં મૂળ પ્રશ્નને જ બદલી નાખવો પડે.

આ વિચાર કેમ મહત્વનો છે? કારણ કે માણસ સુધારાના ભ્રમમાં ફસાઈ જાય છે. ઑફિસમાં ફાઈલોનો ઢગલો હોય ત્યારે પટાવાળા વધારવા એ સાદો સુધારો છે, પણ કાગળિયાં બંધ કરીને સીધું સોફ્ટવેર લાવવું એ રૂપાંતરણ છે. સુધારો તમને થાકમાંથી મુક્તિ નથી આપતો, માત્ર દોડવાની ઝડપ વધારે છે. રૂપાંતરણ જૂના પ્રશ્નને જ અપ્રસ્તુત બનાવી દે છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબોનો વિચાર કરો. એક જ ઘરમાં ચાર ભાઈઓ, તેમના પરિવારો અને વડીલો રહે છે. રસોડાના ખર્ચ, વાસણ માંજવાના વારા કે ટીવીના રિમોટ બાબતે રોજેરોજ કકળાટ થાય છે. મોટેરાઓ સમાધાન કરાવે કે હવેથી ખર્ચની ડાયરી અલગ રાખવી કે દિવસો વહેંચી લેવા. આ માત્ર થીગડું છે. રૂપાંતરણકારી વિચાર ધરાવતો વડીલ કડવાશ વધે તે પહેલાં નિર્ણય લેશે કે ચારેય ભાઈઓ એક જ બિલ્ડિંગમાં અલગ ફ્લેટ રાખીને સ્વતંત્ર રહે. સંબંધો બચાવવા માટે સાથે રહેવાની જૂની વ્યાખ્યા બદલી નાખવી પડે. પરંપરાના નામે રોજ મરવા કરતાં માળખું બદલીને સ્નેહ જાળવવો એ સાચી બુદ્ધિ છે.

જૂના ખંડેરને દર વર્ષે રંગકામ કરવાનો કોઈ અર્થ નથી; ક્યારેક આખો પાયો ખોદીને નવો નકશો દોરવો પડે છે.