ટૉગનો વિરોધાભાસ

કોમ્પ્યુટર અને ટેક્નોલોજીના નિષ્ણાતો માને છે કે કામ ઝડપી બનશે તો માણસ નવરો થશે. આ એક ભ્રમ છે. બ્રુસ ટૉગ્નાઝીની નામના જાણીતા ડિઝાઇનરે એક રસપ્રદ વાત નોંધી, જે ‘ટૉગ્સ પેરાડોક્સ’ તરીકે ઓળખાય છે. સિદ્ધાંત સાદો છે: જો તમે કોઈ સિસ્ટમ વધુ ઝડપી, સરળ અને કાર્યક્ષમ બનાવશો, તો માણસો સમય બચાવીને આરામ નહીં કરે. ઊલટાનું, તેઓ એ જ સિસ્ટમ પર કામનો ઢગલો વધારી દેશે અને અંતે સમય ઓછો જ પડશે.

એપલના શરૂઆતના દિવસોમાં ઇન્ટરફેસ ડિઝાઇન કરતી વખતે ટૉગે જોયું કે જ્યારે સોફ્ટવેર વધુ ઝડપી બનાવવામાં આવ્યું, ત્યારે યુઝર્સનો સમય ન બચ્યો. લોકોએ પહેલાં કરતાં વધુ જટિલ ફાઇલો બનાવવાનું શરૂ કર્યું. માણસની ભૂખ અજીબ છે. સગવડ વધે એટલે અપેક્ષા ડબલ થઈ જાય છે. ઉત્પાદકતા વધારવા માટે બનાવેલું સાધન આખરે કામનું ભારણ વધારી મૂકે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે ટેક્નોલોજી આપણો બોજ હળવો કરશે. અસલમાં એ બોજનું સ્વરૂપ બદલી નાખે છે. ઝડપ વધે એટલે લોકો કામની ગુણવત્તા કે માત્રા વધારી દે છે. જે કામ અગાઉ એક સાદા કાગળ પર પતી જતું હતું, તેમાં હવે રંગબેરંગી ચાર્ટ્સ અને સ્લાઇડ્સ ઉમેરાય છે. પરિણામ શૂન્ય: સમય તો એટલો જ ખર્ચાય છે, ક્યારેક વધુ.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. બાબુશાહી ઘટાડવા માટે કમ્પ્યુટરાઇઝેશન દાખલ થયું. વિચાર એવો હતો કે ફાઇલો ઝડપથી આગળ વધશે અને નાગરિકોને ધરમધક્કા નહીં થાય. વાસ્તવમાં શું થયું? ફાઇલિંગ ઝડપી થયું એટલે સાહેબોએ વધારાના દસ્તાવેજો, સોગંદનામા અને ચાર નવી ડિજિટલ મંજૂરીઓ માગવાનું શરૂ કર્યું. પહેલાં બે સહી જોઈતી હતી, હવે આધાર વેરિફિકેશન, ઓટીપી અને ઓનલાઇન સ્ટેટસના પાંચ પગથિયાં ઉમેરાયાં. સરકારી બાબુ પહેલાં જેટલો જ વ્યસ્ત રહ્યો અને અરજદાર પહેલાં જેટલો જ લાચાર.

ઝડપી રસ્તા બનવાથી ટ્રાફિક ઘટતો નથી, વધુ ગાડીઓ રોડ પર આવી જાય છે.