હોદ્દાઓનો ફુગાવો

કામ એનું એ જ રહે છે, પણ વિઝિટિંગ કાર્ડ પરનો અક્ષર બદલાઈ જાય છે. પગાર વધતો નથી, સત્તા વધતી નથી, પણ માણસ અચાનક 'એક્ઝિક્યુટિવ'માંથી 'વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ' બની જાય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં જેમ ચલણ વધારે છપાય ત્યારે રૂપિયાની કિંમત ઘટી જાય, બરાબર તેમ જ સંસ્થાઓમાં ભપકાદાર પદોનો ઢગલો થાય ત્યારે અસલ હોદ્દાનું વજન મરી જાય છે. આ છે ટાઇટલ ઇન્ફ્લેશન.

આ વિચાર કોર્પોરેટ જગતમાં ૧૯૯૦ના દાયકા પછી તેજીથી વકર્યો. કંપનીઓ જ્યારે કર્મચારીને પૈસા આપી શકતી નથી, ત્યારે તે એને આભાસી ગૌરવ આપે છે. શબ્દો મફત છે, પગાર મોંઘો છે. માણસને સંતોષ થાય છે કે પોતે મોટો માણસ બની ગયો, અને કંપનીનો ખર્ચ બચી જાય છે. અમેરિકન ઓફિસોથી શરૂ થયેલો આ રોગ હવે દુનિયાભરમાં ફેલાઈ ચૂક્યો છે.

આ છળનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે પદોનું આખું માળખું નકામું બની જાય છે. કોઈને ખબર નથી પડતી કે વાસ્તવમાં નિર્ણય કોણ લે છે. જ્યારે એક નાનકડી કંપનીમાં પચ્ચીસ વર્ષનો જુવાન 'ચીફ ગ્રોથ ઓફિસર' લખીને ફરે છે, ત્યારે તે બહારના લોકોને નહીં, ખુદ પોતાની જાતને છેતરે છે. વાસ્તવિક આવડત કે જવાબદારી વગર મોટો શબ્દ ફક્ત અહંકારને પંપાળે છે, ખિસ્સું નહીં.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ બોલિવૂડમાં જોવા મળે છે. પહેલાં સિનેમામાં માત્ર એક 'નિર્માતા' અને એક 'દિગ્દર્શક' રહેતા. આજે ફિલ્મ પૂરી થાય અને પડદા પર ક્રેડિટ્સ શરૂ થાય ત્યારે લિસ્ટ અટકતું જ નથી. કો-પ્રોડ્યુસર, એસોસિએટ પ્રોડ્યુસર, એક્ઝિક્યુટિવ પ્રોડ્યુસર, ક્રિએટિવ પ્રોડ્યુસર અને લાઇન પ્રોડ્યુસર. અડધા સંબંધો સાચવવા માટે કે નાની રકમ રોકનારાને ખુશ કરવા માટે આવા ભપકાદાર હોદ્દા વહેંચી દેવાય છે. કામ કદાચ એટલું જ હોય કે સેટ પર કલાકારો સમયસર પહોંચ્યા કે નહીં તે જોવું, પણ નામ એટલું મોટું અપાય કે જાણે આખી ફિલ્મ એમણે જ બનાવી હોય.

જ્યારે અસલ વજન ઓછું હોય, ત્યારે જ માણસ શબ્દોનો ભાર વધારે છે.

બેંક બેલેન્સ વધારવાની શક્તિ ન હોય ત્યારે અહંકાર વધારી આપવો, એ બજારની સૌથી સસ્તી કરામત છે.