સમય ચોરનો નકશો

તમારો આખો દિવસ ક્યાં ગાયબ થઈ ગયો? તમે ઓફિસે ગયા, ખુરશી પર બેઠા, સતત વ્યસ્ત રહ્યા, પણ સાંજે ડાયરી ખોલો ત્યારે ખબર પડે કે મુખ્ય કામ તો અડધુંય નથી થયું. ચોરી થઈ છે, પણ તાળું તૂટ્યું નથી. આ અદ્રશ્ય લૂંટને પકડવા માટે પ્રોડક્ટિવિટી સાહિત્યમાં 'ટાઈમ થીફ ઓ ગ્રામ'નો પ્રયોગ શરૂ થયો. આ કોઈ જટિલ સોફ્ટવેર નથી, પણ દિવસ દરમિયાન તમારા કલાકો ચોરી જતાં પરિબળોનો એક નિર્દય, સચોટ નકશો છે. કાગળ પર ચોખ્ખી લીટી દોરીને હિસાબ માંડવાની આ સીધી રીત છે.

આ વિચાર આધુનિક મેનેજમેન્ટ અને લીન વર્કફ્લોના ચિંતકોમાંથી આવ્યો છે. કારખાનાઓમાં મશીન કેમ અટકી પડે છે તે માપવા માટે જૂના જમાનામાં ચાર્ટ બનતા. આ વિચારકોએ એ જ પદ્ધતિ માનવીય મગજ અને કચેરીના ટેબલ પર લાગુ કરી. તેમણે બતાવ્યું કે દિવસ બરબાદ કરનાર કોઈ મોટો ભૂકંપ નથી હોતો. દિવસ તો પાંચ-દસ મિનિટની નાની-નાની ચોરીઓથી ખતમ થાય છે—વગર પ્લાનિંગની મીટિંગ, અણધાર્યા ફોન અને બીજાનું કામ માથે લેવાની તમારી કાયમી નબળાઈ. જ્યારે તમે આ ચોરોને કાગળ પર દોરો છો, ત્યારે ગુનેગાર સામે આવીને ઊભો રહે છે.

આ નકશો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણી સ્મૃતિ પક્ષપાતી છે. સાંજે થાક લાગે એટલે આપણને ભ્રમ થાય કે આપણે બહુ પરિશ્રમ કર્યો. ખરેખર તો તમે કામ નથી કર્યું, માત્ર વિક્ષેપો સામે લડ્યા છો. જ્યારે દરેક વિક્ષેપનું નામ અને તેની પાછળ બગડેલી મિનિટો એક આલેખ તરીકે આંખ સામે આવે, ત્યારે સ્વ-બચાવના બધા બહાના તૂટી પડે છે.

અમદાવાદમાં ધોરણ ૧૨ સાયન્સ કે બોર્ડની પરીક્ષાની તૈયારી કરતો પાર્થ રોજ બાર કલાક 'વાંચે' છે. પણ પરિણામ સાધારણ આવે છે. પિતા કહે છે કે છોકરો મહેનતુ છે, પણ પરિણામ આવતું નથી. જો પાર્થ એક અઠવાડિયું પોતાનો સમય-નકશો બનાવે તો સત્ય છતું થાય. સવારે ભૌતિકવિજ્ઞાન ખોલ્યું ત્યાં મિત્રનો ડાઉટ સોલ્વ કરવા માટે આવેલો મેસેજ પંદર મિનિટ ખાઈ ગયો. પછી વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં નવી નોટ્સ શોધવામાં અડધો કલાક ગયો. ટ્યુશનના સાહેબનો વીડિયો જોવા યુટ્યુબ ખોલ્યું અને અલ્ગોરિધમે બીજી વીસ મિનિટ ખેંચી લીધી. બાર કલાકમાંથી નક્કર અભ્યાસ માંડ ચાર કલાકનો હતો. બાકીનો સમય નાના-મોટા ચોરો ઉઠાવી ગયા હતા.

સમસ્યા સમયની અછત નથી, સુરક્ષાની ગેરહાજરી છે. તમે તમારા દરવાજા ખુલ્લા રાખશો તો ચોર સામેથી ચાલીને જ અંદર આવશે. ચોરી પકડાય નહીં ત્યાં સુધી એ નસીબનો વાંક ગણાય છે.

ચોરાયેલો સમય ફરિયાદ કરવાથી પાછો નથી મળતો, ચોકીદાર બદલવાથી બચે છે.