થ્રી સ્ટૂજીસ મોડેલ

એક સાંકડો દરવાજો છે. ત્રણ માણસો એકસાથે અંદર ઘૂસવાનો ધમપછાડો કરે છે. પરિણામ શું આવે? ત્રણેય દરવાજાના ચોકઠામાં ફસાઈ જાય છે. કોઈ અંદર જઈ શકતું નથી, કોઈ બહાર નીકળી શકતું નથી. અમેરિકન કોમેડી ત્રિપુટી ‘થ્રી સ્ટૂજીસ’ની આ જાણીતી શારીરિક મૂર્ખામી છે. એનિમેટેડ સીરિઝ ‘ધ સિમ્પસન્સ’ના એક મિસ્ટર બર્ન્સ વાળા જાણીતા દ્રશ્યમાં પણ ડૉક્ટર સમજાવે છે કે શરીરમાં એકસાથે અસંખ્ય બીમારીઓ હોવા છતાં માણસ કેમ જીવે છે: બધી જ બીમારીઓ એકસાથે દરવાજામાં ફસાઈ ગઈ છે, એટલે કોઈ અંદર પહોંચી શકી નથી. વિચારકોએ આ વિનોદમાંથી એક ગંભીર મનોવૈજ્ઞાનિક મોડેલ તારવ્યું.

આ વિચાર કોઈ મોટા એકેડેમિક સંશોધનમાંથી નથી આવ્યો. સમકાલીન પોપ્યુલર ફિલસૂફી અને મેનેજમેન્ટ લખાણોમાં આ રૂપક વપરાય છે. તેનો મૂળ અર્થ બહુ સીધો છે: જ્યારે એકસાથે અતિશય બળવાન મુશ્કેલીઓ કે ઉકેલો એક જ નાની જગ્યાએ ટકરાય, ત્યારે બધું સ્થગિત થઈ જાય છે. શૂન્ય હિલચાલ. ગતિનો સંપૂર્ણ અંત. સમસ્યાઓનો આ ગીચોગીચ ટ્રાફિક વાસ્તવમાં એક ક્ષણિક અને ભ્રામક સ્થિરતા ઊભી કરે છે. બહારથી જોનારને લાગે કે સંતુલન છે, પણ અંદર ભયંકર ખેંચતાણ ચાલતી હોય છે.

આ મોડેલ તમને ચેતવે છે કે ભ્રામક શાંતિને સલામતી ન માનવી. જો દરવાજામાં ફસાયેલા ત્રણ મૂર્ખાઓમાંથી કોઈ એક પણ જરાક બાજુ પર હટી ગયો, તો બાકીના બે આખા વેગથી અંદર ધસી આવશે અને સિસ્ટમ તૂટી પડશે. આ એવી સ્થિતિ છે જ્યાં નિર્ણયોનો અભાવ એ જાતે જ એક અસ્થિર નિર્ણય બની જાય છે. જ્યારે પ્રાથમિકતાઓ સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે જીવન આ જ રીતે જામ થઈ જાય છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં બેસીને સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. એક જ સમયે યુપીએસસી પાસ કરવાનો પિતાનો હુકમ, જીપીએસસીની આગામી પરીક્ષાનું ટેન્શન અને તલાટી કે બિનસચિવાલયમાં સલામત નોકરી શોધવાની મધ્યમવર્ગીય મજબૂરી—આ ત્રણેય ધ્યેયો મગજના સાંકડા દરવાજામાં એકસાથે ફસાય છે. પરિણામ? રોજના બાર કલાક ચોપડીઓ સામે બેસી રહેવા છતાં વર્ષો સુધી એકેય પરીક્ષા ક્લિયર થતી નથી. કોઈ એક લક્ષ્ય આગળ વધી શકતું નથી કારણ કે બાકીના બે તેને દરવાજામાં જ રોકીને ઊભા છે.

બધા દરવાજા એકસાથે તોડવા નીકળશો તો ચોકઠામાં જ અટવાઈ મરશો; ગતિ હંમેશાં એકલતા માંગે છે.