ત્રણ ક્ષિતિજોનું માળખું

આજે નફો કમાવો અને કાલે જીવતા રહેવું, આ બંને વચ્ચે સંતુલન રાખવું સહેલું નથી. મોટાભાગના ધંધાઓ આજની કમાણી સાચવવામાં એટલા મશગૂલ થઈ જાય છે કે આવતીકાલનો વિચાર કરવાનો સમય જ નથી રહેતો. આ સમસ્યાનો ઉકેલ એટલે ત્રણ ક્ષિતિજોનું મોડેલ. આ માળખું કોઈપણ સંસ્થાના વિકાસને ત્રણ અલગ-અલગ સમયગાળામાં વહેંચીને જોવાની સલાહ આપે છે. પહેલી ક્ષિતિજ એટલે આજનો રોટલો, બીજી એટલે આવતીકાલની તક, અને ત્રીજી એટલે ભવિષ્યના નવા બીજ.

આ મોડેલ ૧૯૯૯ના વર્ષમાં 'ધ આલ્કેમી ઓફ ગ્રોથ' નામના પુસ્તકમાં રજૂ થયું હતું. મેકિન્ઝી કંપનીના સલાહકારો મેહરદાદ બઘાઈ, સ્ટીફન કોલી અને ડેવિડ વ્હાઈટે આ વિચાર વ્યવસ્થિત રીતે ઘડી કાઢ્યો હતો. તેમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: જે કંપની માત્ર આજના કારોબાર પર નભે છે તે દસ વર્ષમાં ફેંકાઈ જાય છે. અને જે માત્ર ભવિષ્યના સપના જોયા કરે છે તે ભૂખે મરે છે. સ્થિર વિકાસ માટે ત્રણેય ક્ષિતિજો પર એકસાથે અને સમાંતર કામ ચાલવું જોઈએ.

પહેલી ક્ષિતિજ તમારો વર્તમાન વ્યવસાય છે, જે આજે રોકડ રકમ ઊભી કરે છે. અહીં કાર્યક્ષમતા વધારવાની હોય છે. બીજી ક્ષિતિજ એવા નવા સાહસો છે જે આજે પૈસા નથી આપતા, પણ આવતા બેથી ચાર વર્ષમાં મોટો નફો આપશે. ત્રીજી ક્ષિતિજ સંપૂર્ણપણે અનિશ્ચિત ભવિષ્ય છે—લાંબા ગાળાના સંશોધનો, પાઇલટ પ્રોજેક્ટ્સ અથવા એવા પ્રયોગો જે કદાચ નિષ્ફળ જાય, પણ સફળ થાય તો આખી કંપનીનો ચહેરો બદલી નાખે. જો બધું જ ધ્યાન પહેલી ક્ષિતિજ પર હશે, તો અચાનક નવી ટેકનોલોજી આવીને તમને બજારમાંથી બહાર ફેંકી દેશે.

આપણું આઈટી ઉદ્યોગજગત આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે બેંગલુરુની એક મોટી આઈટી કંપની સોફ્ટવેર મેન્ટેનન્સના જૂના કોન્ટ્રાક્ટમાંથી અબજો રૂપિયા કમાય છે—આ તેની પહેલી ક્ષિતિજ છે. પણ જો તે માત્ર એના પર બેસી રહે તો મરી જાય. એટલે તે ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને સાયબર સિક્યોરિટી જેવી નવી સેવાઓમાં રોકાણ કરે છે—આ તેની બીજી ક્ષિતિજ છે. સાથે સાથે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગની લેબ બનાવીને બેઠા છે—આ ત્રીજી ક્ષિતિજ છે. જે કંપનીઓ આ ત્રિસ્તરીય સંતુલન ચૂકી ગઈ, તેઓ માત્ર ઇતિહાસ બનીને રહી ગઈ.

આજના નફામાંથી આવતીકાલનું જોખમ ખરીદવું, એ જ સાચું બિઝનેસ મેનેજમેન્ટ છે.