ત્રણ આંગળીનો નિયમ

કોઈપણ બાબતમાં 'પૂરતું' કેટલું કહેવાય? આપણે અંદાજ મારવામાં કાચા છીએ. ક્યારેક જરૂર કરતાં ઓછું કરીએ છીએ અને ક્યારેક વધારે પડતો ડોળ. આ મુશ્કેલી ઉકેલવા એક સાદો નિયમ વપરાય છે: થ્રી-ફિંગર રૂલ એટલે કે ત્રણ આંગળીનો નિયમ. સ્કિનકેર અને ત્વચારોગ વિજ્ઞાનમાં સનસ્ક્રીન લગાવવા માટે આ માપ જાણીતું છે. ક્રીમ હાથની ત્રણ આંગળીઓની લંબાઈ જેટલી કાઢો, તો જ ચહેરા અને ગરદનને સૂરજના આકરા તડકા સામે સાચું રક્ષણ મળે. એક આંગળી પૂરતી નથી, આખી હથેળી ભરવાની જરૂર નથી.

આ વિચાર કોઈ એક વૈજ્ઞાનિકના મગજની ઉપજ નથી. તે વ્યવહારુ જીવનમાંથી આવેલો અંગૂઠા-નિયમ છે. જીવનમાં માપ વગરનું કામ કાં તો બેઅસર રહે છે અથવા બગાડ ઊભો કરે છે. ટેબલ મેનર્સમાં પણ સૂકો નાસ્તો આખી મુઠ્ઠીથી પકડવાને બદલે માત્ર ત્રણ આંગળીથી ઉપાડવાનો નિયમ વપરાય છે. મુદ્દો સ્પષ્ટ છે: સંયમ અને પૂરતાપણાની વચ્ચે એક ચોક્કસ રેખા હોવી જોઈએ.

આપણું મન અસ્પષ્ટ સૂચનાઓ સમજી શકતું નથી. 'થોડું લગાવો' કે 'મર્યાદામાં રહો' જેવી શિખામણો હવામાં ઊડી જાય છે. પણ જ્યારે નિયમ આંખે દેખાય એવો મૂર્ત બને, ત્યારે ભૂલ થવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. આ નિયમ આપણને યાદ અપાવે છે કે વાસ્તવિક પરિણામ જોઈતું હોય તો ન્યૂનતમ જરૂરી માત્રા ચૂકવવી જ પડે. નામ પૂરતું અડકીને ભાગી જવાથી સુરક્ષા મળતી નથી.

આજના વોટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આ નિયમ સમજવા જેવો છે. ગમે તે અફવા આવે એટલે લોકો આંગળીઓ નચાવવા માંડે છે. સ્ક્રીન પર ન્યૂઝ જોઈને ઉત્તેજિત થવા કરતાં વાંચવાની એક શિસ્ત જોઈએ. કોઈ સમાચાર સાચા છે કે ખોટા તે ચકાસવા માટે ત્રણ આંગળી જેટલું અંતર જરૂરી છે: પહેલી આંગળી સમાચારનો મૂળ સ્ત્રોત તપાસવા માટે, બીજી આંગળી અન્ય બે વિશ્વસનીય જગ્યાએ સરખાવવા માટે અને ત્રીજી આંગળી ફોરવર્ડનું બટન દબાવતા પહેલાં મગજને અટકાવવા માટે. જો આટલું ન કરો તો તમે માહિતીના તડકામાં બળીને ભસ્મ થઈ જશો.

નિયમ વગરનો અંદાજ છેતરે છે; જરૂર જેટલું માપ જ તમને દાઝી જવાથી બચાવે છે.