જીવનની ઉજવણીની રમત

અમેરિકા અને બ્રિટનમાં એક જૂનો, લોકપ્રિય ટેલિવિઝન શો આવતો: 'ધીસ ઇઝ યોર લાઈફ'. તેમાં કોઈ જાણીતી વ્યક્તિને અચાનક બોલાવીને તેના જૂના સાથીઓ, શિક્ષકો કે વિસરાયેલા સગાંઓને મંચ પર લાવી આખી જિંદગીનું રીલ ફેરવી દેવામાં આવતું. આ શોમાંથી એક પારિવારિક રમત અને સન્માન પદ્ધતિ ઊભી થઈ. માણસના ભૂતકાળને કાવ્યાત્મક કે ગંભીર ભાષણોમાં બાંધવાને બદલે એક મનોરંજક રમતની જેમ ઉજવવો. તેની નાની-મોટી સિદ્ધિઓ, ભૂલો, તારીખો અને ભૂલી ગયેલી ઘટનાઓનાં સવાલો પૂછીને આખી મહેફિલને એના અસ્તિત્વ સાથે સાંકળી લેવી.

આ કોઈ શુષ્ક જીવનચરિત્ર નથી. આ એક મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગ છે. માણસ જ્યારે વર્તમાનની દોડધામમાં હાંફતો હોય, ત્યારે તેને પોતાની જ જૂની સફરનો અરીસો બતાવવો એ સૌથી મોટો સંતોષ બની શકે છે. કોર્પોરેટ કલ્ચરમાં કે નિવૃત્તિ સમારંભોમાં આ ગેમનો ઉપયોગ વ્યક્તિની કદર કરવા માટે થાય છે. અહીં વ્યક્તિ કેન્દ્રમાં હોય છે, પણ વાત એના અહંકારની નથી; વાત એ યાત્રાની છે જેમાંથી એ પસાર થયો છે. મોટાભાગના લોકો પોતાની જિંદગીના નાના પરાક્રમો ભૂલી જાય છે, આ રમત એને ફરી જીવંત કરે છે.

ઇતિહાસ અને દેશી રજવાડાંઓના વિલિનીકરણ વખતે સરદાર પટેલ સાથે જોડાયેલા મુત્સદ્દીઓની વાત વિચારો. આઝાદી પછી જ્યારે પાંચસોથી વધુ રજવાડાં ભારતમાં ભળ્યાં, ત્યારે વયોવૃદ્ધ દીવાનો અને મહારાજાઓ અચાનક બદલાયેલા યુગમાં એકલા પડી ગયા હતા. ધારો કે સૌરાષ્ટ્રના કોઈ જૂના દરબારગઢમાં નિવૃત્ત મંત્રી માટે આવી મહેફિલ જામી હોય. મહેમાનો કાગળો લઈને બેસે અને પૂછે કે '૧૯૪૭ના ઑગસ્ટની ૧૪મી રાત્રે દિલ્હીથી કયો તાર આવ્યો હતો?' કે પછી 'જૂનાગઢના નવાબ કૂતરાં લઈને ભાગ્યા ત્યારે તમે કઈ મોટરમાં બેસીને સરહદે પહોંચ્યા હતા?' ઇતિહાસના એ અંગત વળાંકો યાદ આવે ત્યારે માણસની છાતી ગજગજ ફૂલે છે.

આપણે ત્યાં સન્માન એટલે લાંબી શાલ ઓઢાડવી અને ખોટાં વખાણ કરવાં. એ કંટાળાજનક ઔપચારિકતા છે. તેના કરતાં કોઈ માણસની જિંદગીના પાનાંઓને રમૂજ અને સવાલો સાથે ઉથલાવો તો એ ખરેખર જીવતો થાય છે. સ્મૃતિઓ એ માણસની સાચી મૂડી છે.

જે માણસને પોતાના જ ભૂતકાળ સાથે હસતાં રમતાં મુકાબલો કરવાની તક નથી મળતી, એનું સન્માન માત્ર કાગળનું ફૂલ છે.