ત્રીજી જગ્યા

માણસનું પહેલું સરનામું તેનું ઘર છે. બીજું સરનામું તેની નોકરી કે ઓફિસ છે. પરંતુ મગજને સાબૂત રાખવા માટે આ બે સિવાય એક ત્રીજી જગ્યા જોઈએ. આ એવી જગ્યા છે જ્યાં કોઈ તમને પ્રોડક્ટિવિટીનો રિપોર્ટ નથી માગતું કે ન તો ઘરના સંબંધોનું વજન લાદવામાં આવે છે. અહીં કોઈ ટાર્ગેટ નથી હોતા, હોદ્દાની કોઈ કિંમત નથી હોતી. માત્ર નિરાંત, આડીઅવળી વાતો અને એક કપ ચા હોય છે. અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી રે ઓલ્ડનબર્ગે ૧૯૮૯ના પોતાના પુસ્તક 'ધ ગ્રેટ ગુડ પ્લેસ'માં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો.

આધુનિક શહેરી જીવનની સૌથી મોટી કરુણતા એ છે કે આપણી આ ત્રીજી જગ્યા ગુમ થઈ ગઈ છે. ઘર અને ઓફિસ વચ્ચેની સરહદો સ્માર્ટફોને ભૂંસી નાખી છે. ઘરમાં બેઠા હોઈએ ત્યારે કંપનીનો લેપટોપ ખોળે હોય છે, અને ઓફિસમાં બેઠા હોઈએ ત્યારે ઘરના બિલની ચિંતા ચાલતી હોય છે. પરિણામે માણસ માત્ર બે છેડા વચ્ચે પેન્ડ્યુલમની જેમ દોડ્યા કરે છે. એક બફર ઝોન જોઈએ, જ્યાં મન પોતાના મૂળ રૂપમાં આવી શકે.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ કંપનીના ટેક એન્જિનિયરને જુઓ. દિવસના બાર કલાક સ્ક્રીન સામે કોડિંગ કર્યા પછી તે ટેરેસ કે ફ્લેટ પર પાછો ફરે છે. ત્યાં પણ એકલતા છે. પણ સાંજે ઓફિસની બહારના નુક્કડ પર ચાની લારીએ ઊભા રહીને તે બે અજાણ્યા કે જૂના મિત્રો સાથે રાજકારણ કે ક્રિકેટ પર બકવાસ કરે છે, ત્યારે તેનો થાક ઊતરે છે. એ ચાની કિટલી એની અસલી 'ત્રીજી જગ્યા' છે. ત્યાં કોઈ તેને ફંડિંગ કે સ્પ્રિન્ટ વિશે પૂછતું નથી. એ જગ્યા કોઈ આલીશાન કાફે હોવી જરૂરી નથી; સોસાયટીનો ઓટલો કે બગીચાનો બાંકડો પણ હોઈ શકે.

આપણે માનીએ છીએ કે જિંદગી એટલે કામ અને કુટુંબ. આ વહેમ છે. માણસ જ્યારે આ બે ચોકઠામાંથી બહાર નીકળીને કોઈ તટસ્થ જગ્યાએ મુક્ત શ્વાસ લે છે, ત્યારે જ એનું માનસિક સંતુલન ટકે છે. જે સમાજમાંથી આવી ત્રીજી જગ્યાઓ ખતમ થઈ જાય છે, ત્યાં ધીમે ધીમે ફક્ત હતાશા અને દવાઓ વધે છે.

જેની પાસે ઘર અને ઓફિસ સિવાય બેસવાનો કોઈ ઓટલો નથી, એ માણસ આઝાદ નથી.