શરતની જેમ વિચારવું

જિંદગી શતરંજ નથી, પોકર છે. શતરંજમાં બધું સામે દેખાય છે, કોઈ છૂપો પત્તો હોતો નથી. પોકરમાં તમારા હાથમાં શું છે તે સિવાય સામેવાળા પાસે શું છે અને કૂવામાંથી કયું પત્તું નીકળશે તેની કોઈ ગેરંટી હોતી નથી. આપણા નિર્ણયો પણ આવા જ હોય છે. મોટા ભાગના લોકો પરિણામ જોઈને નિર્ણયની ગુણવત્તા નક્કી કરે છે. સારો નિર્ણય પણ ખરાબ નસીબને લીધે નિષ્ફળ જઈ શકે, અને મૂર્ખતાપૂર્ણ નિર્ણય પણ માત્ર અકસ્માતે સફળ થઈ શકે. આ ગૂંચવણને ઉકેલવા માટે નિર્ણયોને શરત કે દાવ તરીકે જોવાની ટેવ પાડવી પડે.

આ વિચાર અમેરિકન પ્રોફેશનલ પોકર પ્લેયર અને બિહેવિયરલ સાયન્સના લેખિકા એની ડ્યુકે ૨૦૧૮માં આવેલા પુસ્તક 'થિંકિંગ ઇન બેટ્સ'માં વિસ્તારપૂર્વક મૂક્યો. તેમણે બતાવ્યું કે દુનિયા અનિશ્ચિત છે. આપણે કોઈ પણ પગલું ભરીએ ત્યારે આપણી પાસે સો ટકા માહિતી હોતી નથી. જ્યારે તમે એમ કહો કે 'હું સો ટકા સાચો છું', ત્યારે તમે અહંકાર બોલો છો. પણ જો તમે મનમાં પૂછો કે 'જો આ વાત પર દસ હજાર રૂપિયાની શરત લગાવવાની હોય, તો હું કેટલો ચોક્કસ છું?' ત્યારે ગણિત બદલાઈ જાય છે.

આ માનસિકતા તમને ભૂલોમાંથી શીખતાં શીખવે છે. પરિણામ સારું આવ્યું એટલે આપણે બુદ્ધિશાળી હતા એવો વહેમ તૂટે છે. જે દિવસે તમે પરિણામ અને નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ વચ્ચેનો ભેદ સમજી લો, તે દિવસે બીજા લોકોની સફળતા પાછળનું નસીબ અને તમારી નિષ્ફળતા પાછળની ગણતરી તમને સ્પષ્ટ દેખાવા લાગે છે. જીવનમાં કોઈ પણ ફેંસલો સો ટકા સાચો કે ખોટો નથી હોતો, માત્ર સંભાવનાઓની રમત હોય છે.

મુંબઈની લોકલ પકડવા નીકળેલા માણસને જુઓ. અંધેરી સ્ટેશને પહોંચવા માટે સામાન્ય રીતે ચાલીસ મિનિટ થાય છે. મુકેશભાઈ પાસે પચાસ મિનિટ છે. તેઓ ગણતરીપૂર્વક નીકળે છે કે ટ્રાફિક નડશે તો પણ દસ મિનિટનો બફર છે. પણ એ દિવસે ફ્લાયઓવર પર એક ટેમ્પો પલટી ગયો અને આખો રસ્તો જામ થઈ ગયો. મુકેશભાઈની ટ્રેન છૂટી ગઈ. હવે લોકો કહેશે કે એમણે વહેલા નીકળવું જોઈતું હતું. ખોટી વાત. મુકેશભાઈનો નિર્ણય યોગ્ય સંભાવના પર આધારિત દાવ હતો, પણ અનપેક્ષિત પરિબળે બાજી બગાડી. જો તમે લાલ લાઇટ કૂદીને અકસ્માત વગર ઘરે પહોંચી જાઓ, તો તમારો નિર્ણય સાચો નહોતો, ફક્ત તમારી શરત જીતી ગઈ હતી.

નસીબદાર મૂર્ખ પોતાને જીનિયસ માને છે, પણ ગણતરીબાજ ખેલાડી જાણે છે કે ક્યારેક સાચો દાવ પણ હારી જવાય.