વિચાર ખુરશી

ગુસ્સો આવે ત્યારે અવાજ મોટો કરવો સહેલો છે. પણ ચુપચાપ બેસીને પોતાના ગાંડપણ તરફ જોવું અઘરું છે. આ પદ્ધતિ પશ્ચિમી શિક્ષણ અને વાલીપણાના સાહિત્યમાંથી આવી છે. ચોક્કસ કોણે પહેલી વાર આ શબ્દ ઘડ્યો તે જાણીતું નથી. બાળઉછેરમાં 'ટાઇમ-આઉટ' જેવી જૂની શિક્ષાત્મક પદ્ધતિને સુધારીને આ સાદો નિયમ બન્યો છે. જ્યારે કોઈ બાળક તોફાન કરે, ઝઘડે કે સીમા ઓળંગે, ત્યારે તેને મારવા કે ધમકાવવાને બદલે એક ખૂણામાં રાખેલી અલગ ખુરશી પર બેસાડી દેવામાં આવે છે. શરત એક જ: ત્યાં બેસીને વિચારવાનું છે કે પોતે શું કર્યું અને હવે શું સુધારી શકાય.

આ કોઈ જેલ નથી, આત્મનિરીક્ષણનો વિરામ છે. સજાનો હેતુ બદલો લેવાનો ન હોવો જોઈએ, સમજણ આપવાનો હોવો જોઈએ. જ્યારે મગજ ઉશ્કેરાયેલું હોય ત્યારે દલીલબાજી કે મારપીટથી માત્ર અહંકાર વધે છે. 'વિચાર ખુરશી' વ્યક્તિને ઉત્તેજનાના વમળમાંથી બહાર ખેંચી લે છે. થોડી ક્ષણોની આ એકાંત બેઠક ઉકળતા ચરુ જેવા મગજને ઠંડું પાડે છે. ત્યાંથી ઊભા થયા પછી ખુલાસો કરવાનો હોય છે, કોઈ બહાનું નહીં પણ પોતાની ભૂલ સ્વીકારીને નવો વિકલ્પ શોધવાનો.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં આ મોડેલ બહુ રસપ્રદ રીતે લાગુ થઈ શકે. સુરતના એક મોટા ઘરમાં સાત વર્ષનો આરવ અને તેનો કાકાનો દીકરો રમકડાં બાબતે રોજ ઝઘડે છે. સામાન્ય રીતે દાદીમા વચ્ચે પડીને મોટેથી બરાડા પાડે અથવા કોઈ એકના વાંક વગર બીજાને પટાવી લે. તેના બદલે ઘરમાં દિવાનખાનાના એક શાંત ખૂણામાં એક સાદી લાકડાની ખુરશી ગોઠવી દીધી. આરવ જ્યારે બીજા બાળકના હાથમાંથી રિમોટ કાર ઝૂંટવી લે, ત્યારે કોઈ ભાષણ નહીં. દાદા શાંતિથી કહે: 'પાંચ મિનિટ પેલી ખુરશી પર બેસ અને વિચાર કે તારી ભૂલ ક્યાં થઈ.'

શરૂઆતમાં છોકરો મોઢું ચડાવે છે. પણ પાંચ મિનિટ શાંતિથી બેઠા પછી એનો આક્રોશ આપોઆપ ઓગળી જાય છે. ખુરશી પરથી ઊભા થઈને એણે દાદાને કહેવું પડે છે કે હવે એ રમકડું કેવી રીતે વહેંચશે. આ કવાયત માત્ર બાળકો માટે નથી. સંયુક્ત કુટુંબમાં જેઠ-દેરાણી વચ્ચે કે ભાઈઓ વચ્ચે જ્યારે વાત વણસે, ત્યારે તરત વળતો ઘા કરવાને બદલે જો માણસ પોતીકી વિચાર ખુરશી શોધી લે, તો અડધા ગૃહક્લેશ ઘરની બહાર નીકળી જાય.

ઉતાવળા આક્રોશ કરતાં મોડી સમજણ હંમેશાં સસ્તી પડે છે; માણસને જેલની નહીં, વિચારવાની એકાંત ખુરશીની જરૂર હોય છે.