થિયરી એક્સ અને વાય

માણસ મૂળભૂત રીતે આળસુ છે કે ઉત્સાહી? તે ડરથી કામ કરે છે કે ગૌરવથી? આ બે ધારણાઓ પર આખી વ્યવસ્થા ઊભી થાય છે. ડગ્લાસ મેકગ્રેગરે ૧૯૬૦ના દાયકામાં આ વલણને બે નામો આપ્યાં: થિયરી એક્સ અને થિયરી વાય. થિયરી એક્સ માને છે કે માણસ કામચોર છે. એને ધમકાવવો પડે, સીસીટીવીથી માપવો પડે અને સતત ચાબુક મારવો પડે. સામે પક્ષે, થિયરી વાય માને છે કે યોગ્ય વાતાવરણ મળે તો માણસ જવાબદારી લે છે, સમસ્યાઓ ઉકેલે છે અને જાતે જ આગળ વધે છે.

આ માત્ર ઑફિસ મેનેજમેન્ટનો પ્રશ્ન નથી, માણસને જોવાનો લેન્સ છે. જો તમે એક્સવાળા ચશ્માં ચડાવશો તો તમને દરેક વ્યક્તિ ચોર કે કામચોર દેખાશે. પરિણામે તમે વધારે નિયમો બનાવશો, વધારે કડકાઈ કરશો. આખરે સામેવાળો ખરેખર બળવો કરશે અથવા વિચારવાનું બંધ કરી દેશે. વાય પદ્ધતિ જોખમ લે છે, પણ તે માણસના આત્મસન્માન પર દાવ લગાવે છે. તમે જેવી ધારણા બાંધો છો, વાસ્તવિકતા એવો જ આકાર લે છે.

આનું સૌથી ગંદું અને મોટું મેદાન આજે વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી અને ટીવી ન્યૂઝ રૂમ છે. પ્રાઈમ ટાઈમ ન્યૂઝ એન્કર પ્રેક્ષકોને થિયરી એક્સના માપદંડથી જુએ છે. તે માની લે છે કે દર્શક વિચારહીન, મૂર્ખ અને લોહીતરસ્યો છે. એને તર્ક કે સાચા આંકડા નથી જોઈતા, માત્ર ચીસાચીસ, નફરત અને સનસનાટી જોઈએ છે. એન્કર રાત્રે નવ વાગ્યે સ્ક્રીન પર થૂંક ઊડે એટલી આક્રમકતાથી રાડો પાડે છે, કારણ કે એણે દર્શકની બુદ્ધિ પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દીધું છે.

વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં પણ આ જ ચાલે છે. ફોરવર્ડ ફેંકનાર માને છે કે જનતા ભોળી છે, જે પીરસશો તે ગળી જશે. જ્યારે તમે લોકોને સતત મૂર્ખ માનીને કન્ટેન્ટ પીરસો છો, ત્યારે ધીમે ધીમે આખો સમાજ ગંભીર મુદ્દાઓ વિચારવાની ક્ષમતા જ ગુમાવી દે છે. એક્સ મોડેલ એક એવું ઝેર છે જે સામેવાળાને પશુ સમજે છે અને આખરે તેને પશુ બનાવીને જ દમ લે છે.

તમે માણસને ગુલામ ગણશો તો એ ગુલામ જેવી જ ચોરી કરશે; માણસ ગણશો તો જવાબદારી ઉપાડશે.