ડિજિટલ સાબથ સોસાયટી

સ્ક્રીનથી ભાગવું હવે એકલા હાથે અશક્ય છે. તમે ફોન મૂકી દો, પણ આજુબાજુની દુનિયા સતત નોટિફિકેશનથી ધમધમતી હોય તો તમારો સંયમ તૂટી જવાનો. ‘ડિજિટલ સાબથ સોસાયટી’ આ વ્યક્તિગત લાચારીનો સામાજિક ઉકેલ છે. આ એક એવો સમુદાય છે જ્યાં લોકો ભેગા મળીને કાયદો બનાવે છે: અઠવાડિયાનો એક ચોક્કસ દિવસ કે રાત્રિનો ચોક્કસ ગાળો સમગ્ર વસાહત માટે ઇન્ટરનેટમુક્ત રહેશે. કોઈ સ્ક્રીન નહીં, કોઈ વાઇ-ફાઇ નહીં. આ વિચાર ટેકનોલોજીના બહિષ્કારનો નથી, પણ તેના પર સામુહિક અંકુશ મેળવવાનો છે.

આ સંકલ્પના સિલિકોન વેલીના ચિંતક બાલાજી શ્રીનિવાસને પોતાના પુસ્તક ‘ધ નેટવર્ક સ્ટેટ’ (૨૦૨૨)માં રજૂ કરી હતી. યહૂદી પરંપરામાં સાપ્તાહિક આરામના પવિત્ર દિવસને ‘સાબથ’ કહે છે, જેમાં સાંસારિક કામો બંધ રહે છે. શ્રીનિવાસને આ પ્રાચીન નિયમને આધુનિક ડિજિટલ યુગ સાથે જોડ્યો. તેમનો તર્ક સાદો છે: માત્ર વ્યક્તિગત ઇચ્છાશક્તિથી ડિજિટલ વ્યસન છૂટતું નથી. વાતાવરણ જ એવું હોવું જોઈએ જ્યાં ઓફલાઇન રહેવું એ સજા નહીં, પણ સામાન્ય જીવનનો સ્વાભાવિક ધારો બની જાય.

આપણે માનીએ છીએ કે અંગત શિસ્તથી બધું જીતી શકાય. આ ભ્રમ છે. તમારી આખી કંપની રાત્રે બાર વાગ્યે ઈમેલ કરતી હોય, તો તમે એકલા ફોન સ્વિચ ઓફ કરીને શાંતિથી ઊંઘી શકતા નથી. ભય પેદા થાય છે કે કશુંક છૂટી જશે. પણ જો આખો મહોલ્લો કે સોસાયટી જ નક્કી કરે કે રાત્રે દસ પછી નેટવર્ક બંધ, તો સ્પર્ધા પૂરી થઈ જાય છે. પરસ્પર સંમતિથી રચાતો આ સામુહિક બંધિયારપણો માણસને ખરી સ્વતંત્રતા આપે છે.

અમદાવાદના એસ.જી. હાઈવે પર આવેલી કોઈ નવી હાઈરાઈઝ સોસાયટીની કલ્પના કરો. બિલ્ડરે સ્વિમિંગ પૂલ અને જિમની સાથે એક નવો નિયમ વેચ્યો હોય: ‘નો સ્ક્રીન ક્લબહાઉસ’. દર રવિવારે સવારે સોસાયટીનું ઇન્ટરનેટ ટાવર બંધ રહે. શરૂઆતમાં લોકોને અકળામણ થાય, પણ પછી ધીમે ધીમે ફ્લેટના દરવાજા ખૂલે. લોકો નીચે ગાર્ડનમાં ઊતરીને અખબાર વાંચે, હિંચકા પર બેસીને ચા પીવે કે પાડોશી સાથે વાતો કરે. જ્યાં સુધી આખી સોસાયટી એકસાથે ઑફલાઇન ન થાય, ત્યાં સુધી કોઈ બાલ્કનીમાં ઊભા રહીને પણ શાંતિથી શ્વાસ લઈ શકતું નથી.

જે સાધન પર આખી જમાત એકસાથે લગામ ન લગાવી શકે, તે સાધન આખરે આખી જમાતને ગુલામ બનાવી દે છે.