ધ દ વિન્ચી ઇફેક્ટ

લિયોનાર્દો દ વિન્ચી ચિત્રકાર હતા, શિલ્પકાર હતા, ગણિતજ્ઞ હતા અને ઇજનેર પણ હતા. આપણે માનીએ છીએ કે પ્રતિભા કોઈ એક જ ખૂણામાં ચમકે. પણ મનોવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રનો નિયમ કંઈક જુદો જ છે. અર્થશાસ્ત્રી ગેરેટ જોન્સે પોતાના પુસ્તક ‘હાઇવ માઇન્ડ’માં આ વિચારને ‘દ વિન્ચી ઇફેક્ટ’ નામ આપ્યું. મનોવિજ્ઞાન જેને જનરલ ઇન્ટેલિજન્સ અથવા પોઝિટિવ મેનિફોલ્ડ કહે છે, આ તેનું સીધું સાદું વ્યવહારુ નામ છે. આ વિચારનો પાયો એ છે કે માણસની બુદ્ધિ અલગ અલગ ખાનાઓમાં વહેંચાયેલી નથી હોતી. જો કોઈ વ્યક્તિ એક અઘરા વિષયમાં કુદરતી રીતે કાબેલ હોય, તો ઘણી ઊંચી સંભાવના છે કે તે બીજા તદ્દન અલગ ક્ષેત્રમાં પણ સારું પરિણામ આપશે.

આપણે સમાજમાં બહુ સસ્તી સાંત્વના આપતા રહીએ છીએ. કોઈ ભણવામાં નબળો હોય તો કહીએ કે એ રમતગમતમાં માસ્ટર હશે. કોઈ તર્કબદ્ધ ન હોય તો એ કલાકાર હશે. સરેરાશ કિસ્સાઓમાં આવું બની શકે, પણ બુદ્ધિનો અસલી વ્યાપ સમાંતર ચાલે છે. જે માણસનું વિશ્લેષણ ધારદાર છે, તેની ભાષા પકડ પણ ઘણીવાર ઝડપી હોય છે અને તેની યાદશક્તિ પણ ઉત્તમ હોય છે. આ ક્ષમતાઓની આંતરિક કડી એકબીજા સાથે મજબૂતીથી જોડાયેલી છે. ઉચ્ચ માનસિક ક્ષમતા ફક્ત એક જ દરવાજો ખોલતી નથી, તે આખા મકાનની ચાવી સાબિત થાય છે.

આ વાત આપણા લગ્નબજારમાં બરાબર પકડાય છે. સગાઈ માટે મુરતિયો શોધવા બેઠેલા વડીલો ઘણીવાર આ ભ્રમમાં ફસાય છે. છોકરો સરકારી બેંકમાં કે મલ્ટીનેશનલ કંપનીમાં કમ્પ્યુટર કોડિંગ કરે છે, એટલે સગાંવહાલાં માની લે છે કે આ છોકરો તો બસ મશીન જેવો હશે. તેને સંબંધો નહીં સમજાય, નાત-જાતના વ્યવહાર નહીં આવડે કે સંસાર ચલાવતાં નહીં ફાવે. પણ જ્યારે વાતચીત શરૂ થાય ત્યારે આશ્ચર્ય થાય છે. જે છોકરો જટિલ સોફ્ટવેર સહેલાઈથી ઉકેલે છે, તે જ છોકરો ઘરના બજેટનું આયોજન, પરિવારના ગૂંચવાયેલા વિવાદો અને મહેમાનોની સરભરા પણ એટલી જ કુશળતાથી સંભાળી લે છે. કારણ કે સમસ્યા ઉકેલવાની મૂળભૂત ક્ષમતા એક જ હોય છે, માત્ર ચોગાન બદલાય છે.

આ ભ્રમમાંથી બહાર નીકળવું જરૂરી છે કે એક બાબતમાં પારંગત માણસ બાકી બધી બાબતોમાં ઠોઠ જ હશે. બુદ્ધિ કોઈ છૂટક પરચૂરણ નથી કે એક વસ્તુ ખરીદવામાં વપરાઈ જાય તો ખાલી થઈ જાય. જો મૂળ સિસ્ટમ તેજ હોય, તો તે સાહિત્ય પણ સમજી શકે અને નાણાકીય હિસાબો પણ સુલભતાથી કરી શકે. જે માણસ તર્કનો ઉપયોગ સાચી રીતે શીખી ગયો છે, તેના માટે નવા વિષયો જીતવા એ માત્ર સમય અને રુચિનો પ્રશ્ન છે.

પ્રતિભા કોઈ એક જ કૂવામાંથી પાણી સીંચતી નથી; પાકો ભેજો ગમે તે જમીનમાં બોરિંગ કરે, પાણી મીઠું જ નીકળે છે.