ટેસ્ટિંગ ઇફેક્ટ

વાંચવાથી જ્ઞાન વધે છે, એ અડધું સત્ય છે. વાંચેલું યાદ રાખવું હોય તો મગજ પાસે મહેનત કરાવવી પડે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘ટેસ્ટિંગ ઇફેક્ટ’ કહે છે. પુસ્તક વારંવાર ખોલીને લીટીઓ ઘૂંટવી એ ભ્રમ ઊભો કરે છે કે આપણને બધું આવડી ગયું છે. સાચી તાકાત ચોપડી બંધ કરીને મગજમાંથી જવાબ ખેંચી કાઢવામાં છે. માહિતી ગ્રહણ કરવી સહેલી છે, પણ સ્મૃતિમાંથી પાછી કાઢવી અઘરી છે. આ ખેંચતાણ જ જ્ઞાનને મગજમાં કાયમ માટે જડી દે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં દાયકાઓથી છે, પણ ૨૦૦૬માં અમેરિકન સંશોધકો હેનરી રોડિગર અને જેફરી કાર્પિકે આ વિષય પર વજનદાર પ્રયોગો કરીને તેને દુનિયા સામે સાબિત કર્યો. એમણે જોયું કે જે વિદ્યાર્થીઓએ વારંવાર માત્ર વાંચન કર્યું, તેઓ પરીક્ષા વખતે ઝડપથી ભૂલી ગયા. પણ જેમણે વાંચ્યા પછી પોતાની જાતને સવાલ પૂછીને ટેસ્ટ આપી, તેમની લાંબા ગાળાની યાદશક્તિ અસાધારણ નીકળી. પરીક્ષા એ ફક્ત મૂલ્યાંકનનું સાધન નથી, શીખવાનું સૌથી મોટું હથિયાર છે.

જ્યારે તમે જાતે ટેસ્ટ લો છો, ત્યારે મગજ સુસ્ત રહેતું નથી. આળસુ મગજને જ્યારે યાદ કરવા માટે સંઘર્ષ કરવો પડે, ત્યારે ન્યુરોન્સ વચ્ચેના રસ્તા મજબૂત બને છે. તેને અંગ્રેજીમાં ‘એક્ટિવ રિકોલ’ પણ કહે છે. લોકો કલાકો સુધી વિડિયો જોયા કરે છે કે નોટ્સ વાંચે છે. એનાથી દિમાગમાં પેસિવ સંતોષ જન્મે છે, યાદશક્તિ નહીં. ચોપડી બંધ કરીને જાતને પૂછો કે હમણાં શું વાંચ્યું, ત્યારે જ ખબર પડે કે પાણી કેટલું છે.

ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા કલ્પેશભાઈના દીકરાને અમેરિકન નાગરિકતા માટે ‘સિટિઝનશિપ ટેસ્ટ’ પાસ કરવાની હતી. સો પ્રશ્નોની ચોપડી લઈને એ રોજ હાઇલાઇટરથી લાલ-પીળી લીટીઓ કરતો. કલ્પેશભાઈ દેશી માણસ. એમણે પુસ્તક છીનવી લીધું અને ટેબલ પર સામસામે બેસી ગયા. રોજ રાતે પિતા સવાલ પૂછે, દીકરો અટકી અટકીને યાદ કરીને જવાબ આપે. ત્રણ દિવસમાં જે યાદ નહોતું રહ્યું, તે અડધા કલાકના આ રિકોલથી મગજમાં છપાઈ ગયું.

ચોપડી વાંચવી એ માત્ર ખોરાક ચાવવા જેવું છે; ખરી તાકાત તો મગજ એને પચાવીને બહાર કાઢે ત્યારે જ પરખાય છે.