તેમિન અસર

એક જ વિષયમાં આખી જિંદગી માથું કૂટનારા લોકોને આપણે નિષ્ણાત કહીએ છીએ. દુનિયા તેમને સલામ કરે છે. પણ સત્ય એ છે કે એક જ કૂવામાં સતત ડૂબકી મારવાથી દૃષ્ટિ સંકુચિત થઈ જાય છે. તેમિન અસર સાવ ઊંધી વાત શીખવે છે. તે કહે છે કે જો તમારે પોતાના ક્ષેત્રમાં અસાધારણ બનવું હોય, તો તદ્દન અસંબંધિત વિષયો પણ શીખવા પડશે. વિજ્ઞાની જો સાહિત્ય વાંચે, કે સર્જન જો ચિત્રકામ શીખે, તો તેની મૂળ આવડત બહેતર બને છે. વિવિધ વિષયોનો સંપર્ક મગજની નિરીક્ષણ શક્તિ અને સર્જનાત્મકતાને ધારદાર બનાવે છે.

આ વિચાર નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા વાયરોલોજિસ્ટ હોવર્ડ તેમિનના જીવન પરથી આવ્યો છે. તેમિન પોતે વિજ્ઞાન સિવાય સાહિત્ય અને દર્શનશાસ્ત્રમાં ઊંડો રસ ધરાવતા હતા. વર્ષ ૨૦૧૮માં લેખક ડેવિડ એપ્સ્ટિન અને માલ્કમ ગ્લેડવેલે એક મેડિકલ જર્નલમાં આ ખ્યાલને 'તેમિન ઇફેક્ટ' તરીકે રજૂ કર્યો હતો. તેમનો તર્ક સીધો હતો કે કેવળ પોતાના વિષય પૂરતું સીમિત જ્ઞાન ધરાવનારા કરતાં બહુરંગી અભ્યાસ ધરાવતા લોકો વધુ ઊંડાણપૂર્વક જોઈ શકે છે.

આ અસરનું મહત્ત્વ આજના સુપર-સ્પેશિયલાઇઝેશનના યુગમાં બહુ મોટું છે. આપણે બાળકોને નાનપણથી ઘોડાની આંખે ડાબલા બાંધીને એક જ લાઇન પકડાવી દઈએ છીએ. પરિણામે આપણને એવા એન્જિનિયરો કે મેનેજરો મળે છે જેમને પોતાના ખાના બહારનું કશું દેખાતું જ નથી. નવી શોધ કે અનપેક્ષિત ઉકેલો ક્યારેય સીધી રેખામાં નથી મળતા. એ હંમેશાં બે જુદા જુદા ક્ષેત્રોના છેદબિંદુ પરથી ફૂટે છે. બહારની દુનિયા જોયેલી હોય તો જ ઘરના પ્રશ્નોનો નવો ખૂણો પકડાય.

ક્રિકેટનું મેદાન આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ બેટ્સમેન દિવસ-રાત ફક્ત નેટ્સમાં બોલ ફટકારવાની જ પ્રેક્ટિસ કરે, તો તેની ટેકનિક પાકી થાય પણ દૃષ્ટિ બંધિયાર રહે. તેના બદલે, જે ખેલાડી નાનપણમાં બેડમિન્ટન, ટેનિસ કે ફૂટબોલ રમ્યો હોય તેનું ફૂટવર્ક અને રિફ્લેક્સિસ સાવ નોખા સ્તરના હોય છે. એમ. એસ. ધોનીનું વિકેટકીપિંગ આનું જીવંત પ્રતીક છે. તેની ઝડપ અને ફૂટવર્ક ક્રિકેટ કોચિંગમાંથી નહીં, ફૂટબોલની ગોલકીપિંગમાંથી આવ્યા હતા. અસંબંધિત રમતની એ આવડતે તેને ક્રિકેટના ઇતિહાસમાં સૌથી તેજ આંખોવાળો કીપર બનાવ્યો.

પોતાના ક્ષેત્રના કુવા બહાર પગ નહીં મૂકો, તો તમે માત્ર કારીગર રહેશો; કલાકાર નહીં બનો.