પ્રતીકાત્મક ઉપચાર

બીમારી મનની હોય કે વ્યવસ્થાની, સાચો ઇલાજ હંમેશાં પીડાદાયક હોય છે. એમાં શસ્ત્રક્રિયા કરવી પડે. પણ માણસને તાત્કાલિક રાહત જોઈએ છે, ભલે તે માત્ર આભાસી હોય. માનવશાસ્ત્રમાં આને ‘સિમ્બોલિક હીલિંગ’ કહે છે. રોગનું મૂળ કારણ મટતું નથી, પણ કોઈ ધાર્મિક વિધિ, તાવીજ કે અવાજથી દર્દી માની લે છે કે બધું ઠીક થઈ ગયું. મન શાંત થાય છે, પણ સડો અંદર ચાલુ રહે છે.

ફ્રેન્ચ માનવશાસ્ત્રી ક્લોડ લેવી-સ્ટ્રોસ અને પછીથી આર્થર ક્લેઈનમેને આ વિષય પર ઊંડું કામ કર્યું. આદિવાસી સમાજમાં ભુવો કે તાંત્રિક જે મંત્રોચ્ચાર કરે છે, તે શરીરના વાયરસને મારતો નથી. તે માત્ર ભયનું નાટક રચીને મનોવૈજ્ઞાનિક ધરપત આપે છે. આધુનિક વ્યવસ્થાઓ પણ આ જ જાદુટોણાની રમત રમે છે. મૂળ સમસ્યા ઉકેલવાની તાકાત ન હોય ત્યારે વ્યવસ્થા એક મોટું પ્રતીક ઊભું કરે છે.

આપણે આ રોગના કાયમી શિકાર છીએ. કોઈપણ સમસ્યા આવે એટલે કમિટી બેસાડવી, મોજણી કરવી કે નવો નિયમ જાહેર કરવો. આ બધું સાચો ઇલાજ નથી, માત્ર સરકારી દોરાધાગા છે. જનતાને લાગે છે કે કશુંક થઈ રહ્યું છે. સત્તાધીશોને લાગે છે કે ફરજ પૂરી થઈ ગઈ. કાગળ પર મલમ લગાવી દેવાથી હાડકાંનો સડો ક્યારેય મટતો નથી.

ધારો કે કલેક્ટર કચેરીમાં ભ્રષ્ટાચાર અને ફાઈલોના ઢગલાથી લોકો ત્રાહિમામ પોકારી ગયા છે. સાચો ઉપાય એ છે કે કામચોર બાબુઓને ઘેર ભેગા કરવા અને આખી પ્રક્રિયા પારદર્શક બનાવવી. પણ વહીવટ શું કરશે? કચેરીના મુખ્ય દરવાજે ‘નાગરિક અધિકાર પત્ર’નું વિશાળ બોર્ડ લગાવી દેશે. અંદર બે નવા સીસીટીવી કેમેરા મુકાશે અને એક હેલ્પલાઇન નંબર જાહેર થશે જે ક્યારેય વાગતો નથી. આ પ્રતીકાત્મક ઉપચાર છે. ફાઈલ હજી પણ ટેબલ નીચે રૂપિયા સરકાવ્યા વગર આગળ વધતી નથી, પણ બોર્ડ જોઈને અરજદારને થોડી વાર માટે ભ્રમ થાય છે કે ન્યાય મળશે.

દર્દ મટાડવાની દાનત ન હોય ત્યારે સત્તા તાવીજ વહેંચવા બેસી જાય છે.