મહેનતનો સુવર્ણ મધ્ય

કોઈ પણ કામમાં બિલકુલ જોર ન લગાવો તો કશું ઊપજતું નથી. સામે છેડે, આંધળું અને અતિશય જોર લગાવો તો વ્યવસ્થા તૂટી જાય છે. આ બે છેડાની વચ્ચે એક ચોક્કસ બિંદુ હોય છે: મહેનતનો સુવર્ણ મધ્ય. આ એવો વિસ્તાર છે જ્યાં કામ પૂરતું અઘરું હોય જેથી તમે જાગતા રહો, પણ એટલું અશક્ય ન હોય કે તમે હતાશ થઈને હથિયાર હેઠાં મૂકી દો. આળસ અને પાગલપન વચ્ચેનો આ સંયમિત પટ્ટો છે.

શિક્ષણશાસ્ત્ર અને પર્ફોર્મન્સ સાયકોલોજીમાં આ વિચાર દાયકાઓથી ઘૂંટાયો છે. રોબર્ટ યર્ક્સ અને જ્હોન ડોડસનના જૂના નિયમથી માંડીને આધુનિક લર્નિંગ થિયરી સુધી આ વાત સતત સાબિત થઈ છે. માણસ સૌથી વધુ ત્યારે શીખે છે અને સૌથી ઉત્તમ પરિણામ ત્યારે આપે છે, જ્યારે પડકાર તેની હાલની ક્ષમતા કરતાં માત્ર ચાર-પાંચ ટકા આગળ હોય. અતિશય દબાણ ગૂંગળાવી નાખે છે. શૂન્ય દબાણ ઊંઘ લાવી દે છે.

આપણે ત્યાં સમસ્યા એ છે કે લોકો કાં તો સાવ નિરાંતે બેસી રહે છે અથવા શહીદ થવા નીકળી પડે છે. મહેનતનો દેખાડો કરવો એ આપણો રાષ્ટ્રીય શોખ છે. ચોવીસ કલાક દોડવું, ઊંઘ ન લેવી અને હાંફતા રહેવું એ સમર્પણ નથી, મૂર્ખામી છે. વધુ પડતી મહેનત સાચી દિશાની ગેરહાજરી છુપાવવાનો એક ઢાંકપિછોડો છે. શ્રેષ્ઠ પરિણામ હંમેશાં ત્યાં મળે છે જ્યાં ઊર્જા બચે છે અને તીર નિશાન પર વાગે છે.

આપણા લગ્નપ્રસંગો જુઓ. દીકરીના લગ્નમાં કાકા કે મામા આખી રાત દોડાદોડ કરશે. મંડપવાળા પર બરાડા પાડશે, કેટરર્સના માથા પર ઊભા રહેશે અને બ્લડપ્રેશર વધારીને માંડવે પહોંચશે. આ આંધળી મહેનત છે, જેને સમાજ ‘ખંત’ ગણે છે. પરિણામ? છેલ્લી ઘડીએ થાકીને લોથપોથ થઈ જવું અને મહેમાનો સામે મોં વકાસીને બેસવું. સમજદાર માણસ વ્યવસ્થા ગોઠવે છે, જરૂરી કામ સોંપે છે અને ઉત્સવનો આનંદ માણવા જેટલું હૃદય ખાલી રાખે છે.

પરસેવો પાડવો એ પુરુષાર્થની સાબિતી નથી; ખરો કસબ તો સાચા વજન પર હાથ અટકાવી દેવામાં છે.