અતિ-સામાન્ય ઉત્તેજના

પ્રકૃતિએ આપણને ચોક્કસ સંકેતો ઓળખીને જીવતાં શીખવ્યું છે. પણ જો કોઈ એ સંકેતને જરૂર કરતાં મોટો, ચમકતો કે વધુ તીવ્ર બનાવી દે, તો મગજ પાગલ થઈ જાય છે. આને વિજ્ઞાન 'સુપર-નોર્મલ સ્ટીમ્યુલસ' કહે છે. કુદરતી ઈશારા કરતાં કૃત્રિમ નકલ એટલી આક્રમક હોય છે કે અસલ વસ્તુ સાવ ફિક્કી લાગે.

આ વિચાર ડચ જીવવિજ્ઞાની નિકોલાસ ટિનબર્ગને આપ્યો હતો. પક્ષીઓ અને કીડાઓ પરના પ્રયોગોમાં તેમણે જોયું કે પંખી પોતાના સાચાં ઈંડાં છોડીને પ્લાસ્ટિકના વધુ મોટા, વધુ ટપકાંવાળા નકલી ઈંડાં પર બેસી જતું હતું. નકલી ઈંડું એટલું મોહક હતું કે સાચું વંશવૃદ્ધિનું કામ બાજુ પર રહી ગયું. પ્રકૃતિ પાસે અતિશયોક્તિ સામે લડવાનું કોઈ ફિલ્ટર નથી.

માણસ પણ આ જ જાળમાં ફસાયો છે. આપણું મગજ જંગલમાં પાકેલાં મીઠાં ફળ શોધવા માટે ઘડાયું હતું, પણ આજે ફેક્ટરીઓએ શુદ્ધ ખાંડ અને કેમિકલ ભેગાં કરીને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ બનાવી દીધું. કુદરતમાં જે સ્વાદ મળવો અશક્ય હતો, તે પેકેટમાં ભરી દીધો. પરિણામ એ આવ્યું કે સાદું દેશી ભોજન બેસ્વાદ લાગવા માંડ્યું. સ્ક્રીન પરની ૨૪ કલાક ચાલતી ચમક આપણને સાચા માણસો સાથે બેસવા દેતી નથી.

ગુજરાતી બજારોમાં ફરશો તો આ ખેલ ઉઘાડો દેખાશે. જૂના જમાનાની પેઢીઓમાં કાપડની સાદી થપ્પીઓ રહેતી. આજે સુરત કે અમદાવાદના શોરૂમ જુઓ. ધોળા દૂધ જેવી એલઈડી લાઈટો, ઝગમગતા કાચ અને આંખો અંજાઈ જાય તેવું પેકિંગ. સાડી કે ચણિયાચોળીનું અસલ કાપડ સાવ હલકું હોય, પણ લાઈટના એવા ફોકસ નીચે ગોઠવ્યું હોય કે ઘરાક અંજાઈને પાંચ ગણા રૂપિયા ચૂકવી દે છે. મીઠાઈની દુકાનમાં માવો ગમે તેવો હોય, ઉપર ચાંદીનો વરખ અને ઝેરી ફૂડ કલર એટલો ભભકાદાર હોય કે જીભ લલચાઈ જાય.

વેપારી જાણે છે કે માનવ મગજ નબળું છે. સાચી ગુણવત્તા પારખવા ધીરજ જોઈએ, પણ ચળકાટ તરત મોહી લે છે. જ્યારે કૃત્રિમ ચમકારો સહજ વાસ્તવિકતા કરતાં મોટો થઈ જાય, ત્યારે માણસ પોતાની જ પસંદગીઓનો ગુલામ બની જાય છે.

જે ચીજ આંખોને વધારે પડતી આંજી નાખે, સમજી લેવું કે એ મગજને લૂંટવા માટે જ ઘડાઈ છે.