સુટકેસ સિદ્ધાંત

તમે બે દિવસ માટે બહારગામ જાઓ કે બે અઠવાડિયા માટે, સુટકેસ હંમેશાં પૂરેપૂરી ભરાઈ જાય છે. ખાલી જગ્યા માણસને અકળાવે છે. વધારાની જગ્યા દેખાય એટલે બિનજરૂરી કપડાં, વધારાના જોડા અને ક્યારેય ન વંચાનારી ચોપડીઓ અંદર ઠૂંસી દેવાય છે. આ માનવસ્વભાવ છે. સમય અને કામની બાબતમાં પણ બરાબર આ જ નિયમ લાગુ પડે છે. ટેક્નોલોજી ગમે તેટલી ઝડપી બને, આપણું કામ ક્યારેય ઘટતું નથી; ઊલટાનું, ઉપલબ્ધ સમયની આખી સુટકેસ ભરી દેવા નવું કાગળિયું કામ આપમેળે પેદા થઈ જાય છે.

આ વિચાર પત્રકાર સારાહ ઓકોનરે ફાઈનાન્સિયલ ટાઈમ્સમાં રજૂ કર્યો હતો. પાર્કિન્સનના જૂના નિયમ સાથે આનું સીધું સગપણ છે, પણ આજના સંદર્ભમાં એ વધારે ધારદાર બને છે. કોમ્પ્યુટર અને સોફ્ટવેર આવ્યા ત્યારે વચન એવું હતું કે કલાકોનું કામ મિનિટોમાં પતશે અને માણસ પાસે ફુરસદ વધશે. પરિણામ સાવ ઊલટું આવ્યું. ઝડપ વધતાં બચેલો સમય આરામમાં ન ગયો. એ સમયમાં બીજી સો નવી ઔપચારિકતાઓ, મીટિંગો અને ઈમેઈલ ઘૂસી ગયા.

આ વિરોધાભાસને સમજવા જેવો છે. કાર્યક્ષમતા વધે ત્યારે માણસ શાંતિથી બેસતો નથી. એ નવી જંજાળ શોધે છે. જેટલી મોટી બેગ, એટલો વધારે કચરો. ખેતી અને સહકારી મંડળીઓમાં આ રોગ બરાબર જોવા મળે છે. ગામડાની દૂધ મંડળી કે તાલુકાની એપીએમસીમાં પહેલાં હિસાબ ચોપડે લખાતો. પછી ડિજિટલ કાંટા આવ્યા, સોફ્ટવેર આવ્યા અને સીધા ખાતામાં રૂપિયા જમા થવા લાગ્યા. થવું જોઈતું હતું એવું કે મંત્રી અને સેક્રેટરી બપોરે બે વાગ્યે ઘેર જઈને સૂઈ શકે.

પણ એવું બન્યું નથી. મંડળીઓમાં હવે દૂધની ચરબી માપવા ઉપરાંત રોજ નવી ડિજિટલ એન્ટ્રીઓ, વ્હોટ્સએપ ગ્રૂપના રિપોર્ટ, ઓડિટ માટેની પંદર નવી પ્રિન્ટ અને સરકારના પોર્ટલ પર ડેટા અપલોડ કરવાનું કામ વધી ગયું છે. મંત્રી પહેલાં કરતાં પણ વધુ કલાકો ખુરશી પર ચોંટેલો રહે છે. સાધનોએ સમય બચાવ્યો, પણ વહીવટે વધારાની નવી ફાઈલો બનાવીને આખી સુટકેસ પાછી છલોછલ ભરી દીધી.

સાધનો કામ હળવું કરવા માટે શોધાયા હતા, પણ ખાલી રહેવું એ માણસની જાત માટે સૌથી અસહ્ય સજા છે.