અવેજીકરણનો સિદ્ધાંત

સિસ્ટમમાં જ્યારે કોઈ એક પાયાની વસ્તુની જગ્યાએ તેની પેટા-વસ્તુ મૂકવામાં આવે, ત્યારે મૂળ વ્યવસ્થા તૂટવી ન જોઈએ. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનમાં બાર્બરા લિસ્કોવે ૧૯૮૭માં આ વિચાર આપ્યો હતો. એ મૂળ તો સોફ્ટવેર પ્રોગ્રામિંગનો નિયમ છે, પણ એ જિંદગી અને વહીવટમાં પણ એટલો જ સાચો પડે છે. જો વર્ગનો કોઈ નિયમ હોય, તો પેટા-વર્ગે પણ એનું હૂબહૂ પાલન કરવું પડે. વિકલ્પ હંમેશાં અસલ જેટલો જ ભરોસાપાત્ર હોવો જોઈએ. નામ બદલાય પણ પરિણામ ન બદલાવું જોઈએ.

આપણે રોજિંદા જીવનમાં ઘણી વાર માની લઈએ છીએ કે સરખા દેખાતા હોદ્દા સરખું કામ આપશે. લાયકાતની જગ્યાએ માત્ર દેખાવ મુકાય ત્યારે મોટો ભડકો થાય છે. વ્યવહારમાં લોકો અસલ ચીજની જગ્યાએ એનો સસ્તો કે બનાવટી પર્યાય ગોઠવી દે છે. પછી ફરિયાદ કરે છે કે આખું માળખું ખોરવાઈ ગયું. ગાદી પર બેસનાર દરેક માણસ રાજા નથી હોતો. માત્ર પદવી ધારણ કરવાથી અસલ ગુણોની અવેજી નથી થઈ શકતી.

આપણા ઇતિહાસમાં આના અસંખ્ય દાખલા પડ્યા છે. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ વખતે બહાદુર શાહ ઝફરને સત્તાવાર રીતે નેતા ઘોષિત કરવામાં આવ્યા. નામ બાદશાહનું હતું, સિંહાસન પણ એ જ દિલ્હીનું હતું. પરંતુ અકબર કે બાબરી તાકાત એમનામાં નહોતી. મુઘલ સામ્રાજ્યના વરિષ્ઠ હોદ્દા પર બેઠેલા છેલ્લા વારસદાર એ પદની મૂળ જરૂરિયાતો પૂરી ન કરી શક્યા. અંગ્રેજો સામે લડવા માટે સેનાપતિનો ખરો અવેજ જોઈતો હતો, ફક્ત રાજવી વંશાવળી પૂરતી નહોતી. પરિણામે આખી લડાઈ ખોરવાઈ ગઈ.

જો કોઈ નવો માણસ જૂના પાયાના સિદ્ધાંતોનું વહન ન કરી શકે, તો તે યોગ્ય વિકલ્પ નથી. નેતાની ખુરશી પર બેસનાર વ્યક્તિ જો એ હોદ્દાની જવાબદારી નિભાવી ન શકે, તો આખી વ્યવસ્થા ધરાશાયી થાય છે. દેખાવ સરખો હોવાથી કોઈ ચીજ સાચી બની જતી નથી. અસલની જગ્યાએ નકલી મૂકવાનો ભ્રમ વિનાશ વહોરે છે.

સિંહાસન પર બેસવાથી કોઈ સમ્રાટ નથી બનતું; જો ગુણો ન હોય તો તાજ ફક્ત માથાનો ભાર બની રહે છે.