મૂર્ખ સવાલોનો ડર

શાળાના ક્લાસરૂમથી લઈને કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમ સુધી એક વાક્ય અવારનવાર ફેંકાય છે: કોઈ પણ સવાલ મૂર્ખ નથી હોતો. આ સફેદ જૂઠ છે. વાસ્તવિક દુનિયામાં લોકો સવાલ સાંભળીને તમારી બુદ્ધિનું માપ કાઢી લે છે. પરિણામે માણસ સાચો સવાલ પૂછતાં ડરી જાય છે. જેને આપણે 'સ્ટુપિડ ક્વેશ્ચન' કહીએ છીએ, તે મોટા ભાગે એવો સવાલ હોય છે જે સાવ પાયાનો છે, જેને સૌ માની લે છે કે બધા સમજે જ છે, પણ હકીકતમાં કોઈ સમજતું હોતું નથી. મૂર્ખ દેખાવાનો ડર લોકોને મૂંગા અને છેવટે અસહાય બનાવી દે છે.

આ વિચાર કયા મેનેજમેન્ટ ગુરુએ પહેલી વાર આપ્યો તેનું કોઈ ચોક્કસ વંશાવળી પત્રક નથી. આધુનિક શિક્ષણ અને મનોવિજ્ઞાનમાં માનસિક સલામતી પર ચર્ચા શરૂ થઈ ત્યારે આ ખ્યાલ મજબૂત બન્યો. જ્યારે સંસ્થામાં પાયાની વાત પૂછવા પર શરમની મહોર મારી દેવાય છે, ત્યારે આખી ટીમ એક અદ્રશ્ય અંધકારમાં જીવતી થઈ જાય છે. લોકો પોતાની અજ્ઞાનતા છુપાવવા માટે ડોળ કરવાનું પસંદ કરે છે. મૌન ધારણ કરવું સહેલું છે, કારણ કે મૌન તમને સ્માર્ટ બતાવે છે, જ્યારે સ્પષ્ટ સવાલ તમને નગ્ન કરી દે છે.

વિચારો મુંબઈના કોઈ મોંઘા ફિલ્મ સ્ટુડિયોની બેઠક. એક મોટા દિગ્દર્શક પોતાની ૨૦૦ કરોડની ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટ વાંચી રહ્યા છે. વાર્તામાં છીંડાં છે, કથામાં કોઈ તર્ક નથી. આખો હોલ તાળીઓ પાડે છે. કલાકારો, આસિસ્ટન્ટ્સ અને પ્રોડ્યુસર ગંભીર ચહેરે માથું હલાવે છે. કોઈ પૂછતું નથી કે સાહેબ, આ હીરો અચાનક વિલનને કેમ મારે છે? આ સાદો, જેને બધા ‘મૂર્ખ’ ગણી શકે એવો સવાલ કોઈ નથી પૂછતું. કારણ કે પૂછશે તો ફિલ્મમાંથી બહાર ફેંકાઈ જશે. પરિણામે એક ભંગાર સિનેમા બનીને તૈયાર થાય છે અને પહેલા જ દિવસે થીયેટરમાં ઊંધી પડે છે.

જે સવાલ બધાને પહેલેથી ખબર છે એવું ધારી લેવામાં આવે છે, વાસ્તવમાં એ જ સવાલ વિનાશ અટકાવી શકે છે. પાયાની બાબતો જ સૌથી અઘરી હોય છે. જ્યારે તમે અણઘડ, સીધો અને વણજોઈતો ગણાતો સવાલ મોટેથી પૂછવાની હિંમત કરો છો, ત્યારે આખી સિસ્ટમનો દંભ ખુલ્લો પડી જાય છે. સ્માર્ટ બનવા ખાતર ચૂપ રહેવું એ બુદ્ધિમાની નથી, બલ્કે આત્મહત્યા છે.

જે સવાલ પૂછતાં તમને શરમ આવે છે, મોટા ભાગે આખી સભાનો જીવ એ જ સવાલના જવાબ પર અટકેલો હોય છે.