વિપરીત ક્રિયાની વ્યૂહરચના

મન જ્યારે કોઈ અતિરેકી આવેગમાં તણાય, ત્યારે એ જે કરવાનું કહે તેનાથી બરાબર ઊંધું કરવું. આ કોઈ આધ્યાત્મિક સલાહ નથી, પણ ક્લિનિકલ સાયકોલોજીની એક સચોટ ચાલ છે. ૧૯૯૦ના દાયકામાં મનોવૈજ્ઞાનિક માર્શા લિનેહાને ડાયલેક્ટિકલ બિહેવિયર થેરાપી બનાવી ત્યારે આ ટેકનિક આપી હતી. લાગણીઓ આપણા મગજમાં અમુક ચોક્કસ વર્તન કરવાનો ધક્કો મારે છે. ડર લાગે ત્યારે છુપાવાનું મન થાય, ગુસ્સો આવે ત્યારે ત્રાટકવાનું મન થાય. વિપરીત ક્રિયાની વ્યૂહરચના કહે છે કે જો તમારો ભાવ તર્કસંગત ન હોય, તો લાગણી જે આદેશ આપે તેનાથી તદ્દન ઊંધી હિલચાલ શરીર પાસે કરાવો.

આ વાત સહેલી લાગે છે, પણ અમલમાં મૂકવી લોઢાના ચણા ચાવવા જેવી છે. માણસ પોતાની લાગણીઓને સાચી માની બેસે છે. તેને લાગે છે કે અંદરથી અવાજ આવ્યો એટલે એ સત્ય જ હશે. પણ કુદરતે આપેલા આવેગો ઘણી વાર જૂના જમાનાના બચેલા પ્રોગ્રામિંગ જેવા હોય છે. આજના જટિલ નિર્ણયોમાં આપણી ઉત્તેજના કે આપણો ભય મોટા ભાગે આપણને ખોટા ખાડામાં જ ધકેલે છે. આવેગની વિરુદ્ધ દિશામાં સભાન પગલું ભરવું એ લાગણીના જુવાળને તોડી પાડવાનો સૌથી ઝડપી માર્ગ છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ ખેલ રોજ સવારે ૦૯:૧૫ વાગ્યે શરૂ થાય છે. બજાર તૂટે ત્યારે નાના રોકાણકારનું મગજ લાલ બત્તી જોઈને ચીસો પાડે છે: 'બધું વેચીને ભાગી જા!' આ ભયની સહજ પ્રતિક્રિયા છે. બરાબર એ જ સેકન્ડે વિપરીત ક્રિયાની વ્યૂહરચના કામ આવે છે. જે ક્ષણે સ્ક્રીન જોઈને હાથ ધ્રૂજે અને પોર્ટફોલિયો ખાલી કરી નાખવાનું મન થાય, ત્યારે સ્ક્રીન બંધ કરીને સારા શેર ખરીદવાનો ઓર્ડર મૂકવો પડે. જ્યારે આખો મહોલ્લો ઉત્સાહમાં આવીને લોન લઈને પણ શેર લેવા દોડે, ત્યારે લાલચથી ઊંધું ફરીને નફો ખિસ્સામાં મૂકી શાંત બેસી જવું પડે. વૉરેન બફેટનો પેલો જાણીતો નિયમ કે 'બીજા ડરે ત્યારે લાલચુ બનો' એ મૂળ તો આ મનોવૈજ્ઞાનિક વ્યૂહરચનાનું આર્થિક રૂપ જ છે.

આવેગને દબાવવાનો નથી, એની સામે દલીલો પણ કરવાની નથી. માત્ર એ જે દિશા ચીંધે છે તેનાથી ૧૮૦ ડિગ્રી ફરી જવાનું છે. ગુસ્સો આવે ત્યારે અવાજ ધીમો કરવો, અને હતાશા ઘેરી વળે ત્યારે પલંગ છોડીને ઝડપથી ચાલવા માંડવું. લાગણીઓ વર્તનને દોરે છે એ સાચું, પણ વર્તન બદલાય ત્યારે લાગણીઓને પણ પોતાની પૂંછડી પટપટાવતા પાછળ આવવું જ પડે છે.

તમારું મન જ્યારે ભાગી જવાની બૂમો પાડતું હોય, ત્યારે જ છાતી કાઢીને સામે ઊભા રહેવું એ બુદ્ધિશાળી માણસનું પહેલું લક્ષણ છે.