વ્યૂહાત્મક વિરોધાભાસી વલણ

સામેની વ્યક્તિ પાસે જે કામ કરાવવું હોય, તેનાથી બરાબર ઊલટી વાત કરવી. મનોવિજ્ઞાનની અકાદમિક ભાષામાં આને 'સ્ટ્રેટેજિક સેલ્ફ-એન્ટિકોન્ફોર્મિટી' કહે છે. લોકબોલીમાં આપણે આને રિવર્સ સાયકોલોજી કહીએ છીએ. માણસનો અહંકાર વિચિત્ર છે. કોઈ આપણને સલાહ આપે ત્યારે આપણી આઝાદી છીનવાઈ જવાનો ડર લાગે છે. પરિણામે મન સામેવાળાનો વિરોધ કરવા તત્પર બને છે. આ માનસિક પ્રતિક્રિયાનો ચાલાકીપૂર્વક ઉપયોગ એટલે જ આ વ્યૂહરચના.

આ સંશોધન મેકડોનાલ્ડ અને તેમના સાથીદારોએ ઈસવીસન ૨૦૧૧માં 'સોશ્યલ ઇન્ફ્લુઅન્સ' નામના જર્નલમાં વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યું હતું. એમણે નોંધ્યું કે લોકો અજાણતાં નહીં, પણ જાણીજોઈને પોતાની સાચી ઈચ્છા છુપાવે છે અને સામા પક્ષને ઉશ્કેરવા વિરોધી દલીલ કરે છે. ધ્યેય સ્પષ્ટ હોય છે: સામો માણસ જીદમાં ને જીદમાં એ જ કરે જે આપણે ખરેખર કરાવવું હતું. આ કોઈ જાદુ નથી, માનવીય જડતાનું ગણિત છે.

આ વ્યૂહરચના ત્યાં જ કામ કરે છે જ્યાં સામી વ્યક્તિ હઠીલી અથવા શંકાશીલ હોય. ડાહ્યા માણસ સામે આ પાસાં ઊંધા પડે છે. સંબંધોમાં આનો અતિરેક છેતરપિંડી બની જાય છે. જ્યારે તમે સામેવાળાના સ્વભાવને ઓળખી લો છો કે એ સીધો રસ્તો ક્યારેય પકડશે જ નહીં, ત્યારે તમે જાણીજોઈને ખોટો વળાંક ચીંધો છો. આ એક પ્રકારનું મનોવૈજ્ઞાનિક માછલી પકડવાનું ગલ છે.

અમદાવાદના એક જાણીતા ડાયાબિટીસના ડૉક્ટર પાસે સાઠ વર્ષના હસમુખભાઈ આવે છે. વજન વધેલું, શુગર અનિયંત્રિત, પણ જીભ પર કોઈ કાબૂ નહીં. ડૉક્ટર દર વખતે સવારે ચાલવા જવાની સલાહ આપે, પણ હસમુખભાઈ ઊલટાના બહાના કાઢે. કંટાળીને ડૉક્ટરે રસ્તો બદલ્યો. એમણે કાગળ પર દવા લખતાં મોઢું મચકોડીને કહ્યું, 'હસમુખભાઈ, સવારે વહેલા ઊઠવું અને ચાલવું તમારા જેવા આરામપ્રિય માણસનું કામ નથી. તમે પથારીમાં જ પડ્યા રહો, હું દવાનો પાવર ડબલ કરી દઉં છું.' હસમુખભાઈનો અહંકાર ઘવાયો. એમણે પડકાર ઉપાડી લીધો: 'તમે મને શું સમજ્યા છો?' બીજા જ દિવસથી સવારે પાંચ વાગ્યે જોગિંગ ટ્રેક પર હસમુખભાઈ હાજર હતા.

સામેવાળાની જીદ જ્યારે નબળાઈ બની જાય, ત્યારે એની લગામ તમારા હાથમાં આવી જાય છે.