વ્યૂહાત્મક ચીકણી માટી

ઉપરથી વરસાદ પડે પણ જમીનમાં એક ટીપું પાણી ન ઊતરે. કારણ? વચ્ચે ચીકણી માટીનો અભેદ્ય થર જામી ગયો છે. કોર્પોરેટ જગતમાં અને મોટા સંગઠનોમાં આ થર એટલે મધ્યમ કે સિનિયર મેનેજમેન્ટની એવી જડ જમાત, જે ન તો ઉપરથી આવતા નવા વિચારોને નીચે પહોંચવા દે છે, ન નીચેની જમીની હકીકતને ટોચ સુધી જવા દે છે. આ સ્થિતિને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં 'સ્ટ્રેટેજિક ક્લે લેયર' કહે છે. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી, પણ રાલ્ફ ટી. ક્રોઇત્ઝર જેવા બિઝનેસ લેખકોએ આ વ્યાધિનું સચોટ વિશ્લેષણ કર્યું છે.

કંપનીનો સીઇઓ કદાચ અત્યંત તેજસ્વી યોજના બનાવે. યુવાન કર્મચારીઓ પાસે ગ્રાઉન્ડ લેવલનું તાજું સત્ય હોય. પણ આ બંનેની વચ્ચે બેઠેલા જૂના અમલદારોનો એક અભેદ્ય કિલ્લો હોય છે. આ વચેટિયાઓને કોઈ પણ બદલાવમાં પોતાનો અંગત ખતરો દેખાય છે. નવી સિસ્ટમ આવે તો એમનો દબદબો ઓછો થાય. એટલે તેઓ કોઈ પણ સુધારાને ધીમેથી ગૂંગળાવી નાખે છે. કાગળ ઉપર સહમતિ બતાવે, પણ વાસ્તવમાં કોઈ ફાઈલ આગળ ન વધે.

આપણા ઇતિહાસમાં રાજા-રજવાડાં આ માટીના થરને કારણે જ બરબાદ થયાં. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ પછી કે બ્રિટિશ હકૂમત સામેની લડાઈઓમાં દેશી રિયાસતોનું પતન તપાસો. દરબારમાં બેઠેલો રાજા કદાચ પ્રજાલક્ષી વિચારતો હોય અથવા મોટો વ્યૂહ ઘડતો હોય, પણ દીવાનો, મુત્સદ્દીઓ અને કારભારીઓની આખી ટોળકી વચમાં દીવાલ બનીને બેઠી હતી. ખેડૂતો કે સૈનિકોની અસલી સ્થિતિ રાજા સુધી કદી પહોંચતી નહીં, અને રાજાના આદેશો કારભારીઓની મનમાનીમાં ઓગળી જતા. અંગ્રેજોએ આ ચીકણી માટી જેવા દરબારીઓને જ ખરીદીને આખા રાજ્યો ખોખલાં કરી નાખ્યાં હતાં.

ચીકણી માટીનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે તે વ્યવસ્થાને સડાવી નાખે છે છતાં બહારથી બધું શાંત દેખાય છે. ઉપરવાળાને એમ લાગે કે બધું બરાબર ચાલે છે, અને નીચેવાળા હતાશ થઈને બોલવાનું બંધ કરી દે છે. આ માટી પથ્થર નથી કે તેને હથોડાથી તોડી શકાય; આ ચીકણી રકાસી જડતા છે, જે દરેક ગતિશીલતાને પોતાની અંદર શોષીને ખતમ કરી નાખે છે.

જે સંગઠન પોતાની વચેટિયાઓની આળસ નથી તોડી શકતું, તેનો અંત કોઈ દુશ્મન નહીં પણ તેનો પોતાનો જ જામી ગયેલો કાંપ લાવે છે.