સ્ટોરી ફ્રેમવર્ક

માનવ મગજ આંકડા યાદ રાખવા માટે નથી બન્યું, વાર્તાઓ પચાવવા માટે બન્યું છે. સ્ટોરી ફ્રેમવર્ક એટલે કોઈપણ કથા, વિચાર કે ઉત્પાદનને રજૂ કરવા માટેનો એક ચોક્કસ માળખાકીય નકશો. એક પાત્ર હોય છે, તેને કોઈ લક્ષ્ય પામવું હોય છે, રસ્તામાં એક અણધારી મુશ્કેલી આવે છે, માર્ગદર્શન આપનાર કોઈ ગુરુ મળે છે, યોજના બને છે અને છેવટે સંઘર્ષ પછી વિજય કે પરાજય મળે છે. આ કોઈ જાદુ નથી પણ એક નિશ્ચિત મનોવૈજ્ઞાનિક બીબું છે. સદીઓ જૂની લોકવાર્તાઓથી માંડીને આજના માર્કેટિંગ પિચ સુધી, જે વાત લોકોના મગજમાં કાયમ માટે ચોંટી જાય છે, તેની પાછળ હંમેશાં એક સુવ્યવસ્થિત ફ્રેમવર્ક કામ કરતું હોય છે.

આ વિચાર કોઈ એક વ્યક્તિની શોધ નથી. પ્રાચીન કાળમાં એરિસ્ટોટલે નાટકના બંધારણથી આની શરૂઆત કરી હતી. પછીના દાયકાઓમાં પિક્સારના લેખકોએ કેન એડમ્સની ‘સ્ટોરી સ્પાઇન’ વાપરી, અને ડોનાલ્ડ મિલરે વ્યવસાયી જગતમાં ‘સ્ટોરીબ્રાન્ડ’ જેવો નકશો પ્રચલિત કર્યો. નામો બદલાયા, પણ હાર્દ એક જ રહ્યું: કાચી માહિતી ગમે તેટલી સાચી હોય તો પણ લોકોને બોર કરે છે, જ્યારે ફ્રેમવર્કમાં ઢાળેલી વાર્તા સીધી નર્વસ સિસ્ટમ પર હુમલો કરે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે તથ્યો બોલે છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે તથ્યો મૂંગા છે. જો તમે તમારી પ્રોડક્ટ કે વિચાર પાછળનું કથાનક સરખી રીતે ગોઠવી ન શકો, તો લોકો ધ્યાન નહીં આપે. સૌથી મોટી ભૂલ લોકો એ કરે છે કે તેઓ વાર્તાના હીરો પોતે બનવા જાય છે. સાચું સ્ટોરી ફ્રેમવર્ક શીખવે છે કે હીરો તમારો ગ્રાહક કે શ્રોતા છે, તમે તો માત્ર તેને રસ્તો બતાવનાર સારથિ છો. જ્યારે તમે કોઈને તેની પોતાની વાર્તાનો હીરો બનાવી આપો છો, ત્યારે તે તમારો કાયમી ચાહક બની જાય છે.

બોલિવૂડ આ ફ્રેમવર્કનું સૌથી મોટું કારખાનું છે. પચાસ કરોડના ખર્ચે બનેલી અસંખ્ય ચમકતી ફિલ્મો પહેલા અઠવાડિયે જ ઊંઘી જાય છે, કારણ કે તેમની પાસે દ્રશ્યો છે પણ કરોડરજ્જુ જેવું સ્ટોરી ફ્રેમવર્ક નથી. બીજી બાજુ, સાવ સામાન્ય બજેટની ફિલ્મો જેવી કે ‘દંગલ’ કે ‘તારે ઝમીન પર’ ટિકિટબારી પર ઇતિહાસ રચે છે. તેમાં કલાકારો ગમે તે હોય, પટકથાનું આંતરિક એન્જિન ક્લાસિક મોડેલ પર ચાલે છે: સંઘર્ષ, માર્ગદર્શક, આંતરિક પરિવર્તન અને પરાકાષ્ઠા. સિનેમા હોય કે કોર્પોરેટ પ્રેઝન્ટેશન, બીબા વગરનો માલ ક્યારેય આકાર પકડતો નથી.

જેની પાસે સાચી માહિતી છે તે દલીલ જીતી શકે છે, પણ જેની પાસે પાક્કું ફ્રેમવર્ક છે તે આખી દુનિયા જીતી લે છે.