સંભાવનાવાદી અભિગમ

જૂનું ગણિત સીધું હતું: બે વત્તા બે એટલે ચાર જ થાય. સ્વિચ પાડો એટલે પંખો ફરે જ. આપણું આખું મગજ આવી ખાતરીપૂર્વકની પ્રક્રિયાઓથી ટેવાયેલું છે. પણ દુનિયા હવે અલગ રીતે વિચારે છે. 'સ્ટોકેસ્ટિક માઇન્ડસેટ' એટલે એવી માનસિકતા, જે ચોક્કસ પરિણામોની જીદ છોડીને સંભાવનાઓ સ્વીકારે છે. કોઈ પ્રક્રિયામાં ઇનપુટ સરખું આપો તોપણ દર વખતે આઉટપુટ થોડું જુદું આવી શકે. આ ખામી નથી, વાસ્તવિકતા છે. પરિણામ પર પૂર્ણ નિયંત્રણની ભ્રમણા છોડીને ચલિત શક્યતાઓ વચ્ચે કામ પાડવાની આ કળા છે.

આ વિચાર તાજેતરમાં ટેકનોલોજીની દુનિયામાંથી બહાર આવ્યો છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના નવા સાધનો આવ્યા પછી સોફ્ટવેર જગતમાં આ ચર્ચા જોર પકડી ગઈ. કંપની ડસ્ટના સહ-સ્થાપક ગેબ્રિયલ હુબર્ટે આ વિચાર સપાટી પર મૂક્યો, જેની ચર્ચા વેન્ચર કેપિટલ પોડકાસ્ટમાં પણ થઈ. કમ્પ્યુટર હવે કેલ્ક્યુલેટર નથી રહ્યું કે એક જ બટન દબાવવાથી એક જ જવાબ મળે. એ નવી રીતે શીખે છે, દર વખતે અલગ રીતે રજૂઆત કરે છે. જે લોકો દરેક ક્લિક પર ૧૦૦ ટકા ચોક્કસ પરિણામની અપેક્ષા રાખે છે, તેઓ આ નવા યુગમાં હતાશ થઈ જાય છે.

જીવન પણ ક્યારેય અલ્ગોરિધમ મુજબ ચાલતું નથી. આપણી મુશ્કેલી એ છે કે આપણે સંભાવનાવાળી દુનિયામાં પાકી ખાતરીઓ શોધતા ફરીએ છીએ. સંબંધો, વ્યવસાય કે કારકિર્દી—બધું જ અનિશ્ચિતતાની રમત છે. જ્યારે તમે દરેક પગલે પૂર્વનિર્ધારિત નતીજાની જીદ કરો છો, ત્યારે તમે વાસ્તવિકતા સાથે અથડાઈને તૂટી પડો છો. ચતુરાઈ સતત અખતરા કરવામાં અને વિવિધ પરિણામો વચ્ચે ઝડપથી ગોઠવાઈ જવામાં છે. ભૂલો થશે જ, થોડી વધઘટ રહેશે જ, એ સ્વીકારીને આગળ વધવું પડે.

આપણા સમાજમાં લગ્ન અને સગાઈનું બજાર આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ મા-બાપ છોકરાની જ્ઞાતિ, ગોત્ર, કુંડળી, સરકારી નોકરી અને પગારનો પાકો તાળો મેળવે છે. એમને લાગે છે કે બધા ખાના ભરાઈ ગયા એટલે લગ્ન સફળ થવાની ગેરંટી મળી ગઈ. આ જૂની, સીધી ગણતરી છે. પણ માણસનો સ્વભાવ અને સંસાર સંભાવનાઓ પર ચાલે છે. બધું પરફેક્ટ હોવા છતાં ખટરાગ થઈ શકે, અને કંઈ મેળ ન બેસતો હોય તોપણ ગાડું સરસ ચાલી જાય. લગ્ન એ કોઈ ફોર્મ્યુલા નથી, સતત સંવાદ અને અનુકૂલનની સંભાવના છે.

જીવન કોઈ ફિક્સ ડિપોઝિટ નથી કે પાકી ગણતરીથી વ્યાજ મળશે; અહીં દરેક દિવસ જુદો પાસો ફેંકે છે.