ઉદ્દીપક સામાન્યીકરણ

મગજ આળસુ છે. એને દરેક નવી પરિસ્થિતિ માટે નવો વિચાર કરવો પોસાતો નથી. એક સંકેત મળ્યો અને એક અનુભવ થયો, એટલે મગજ તારણ કાઢી લે છે. પછી એ સંકેત જેવો જ કોઈ બીજો અવાજ કે આકાર દેખાય, તો શરીર જૂની રીતે જ પ્રતિક્રિયા આપવા માંડે છે. આને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં ઉત્તેજના અથવા ઉદ્દીપકનું સામાન્યીકરણ કહે છે. મૂળ વસ્તુ અને તેની મળતી આવતી નકલો વચ્ચેનો ભેદ પારખવાની ક્ષમતા મગજ સગવડ ખાતર ગુમાવી બેસે છે.

આ વિચાર ઈવાન પાવલોવના પ્રખ્યાત કૂતરાઓ પરના પ્રયોગોમાંથી આવ્યો. કૂતરાને ઘંટડીના અવાજ પર લાળ ટપકાવવાની ટેવ પડી, પછી થોડા જુદા સૂરમાં વાગતી ઘંટડી કે બઝરના અવાજે પણ એ જ પ્રતિક્રિયા આપી. જોન બી. વોટસને નાના બાળક પર સફેદ ઉંદરનો ડર બેસાડ્યો, તો એ બાળક સફેદ સસલું, સફેદ દાઢી અને રૂંવાટીવાળા કોટથી પણ ડરવા લાગ્યું. ઉત્તેજના એક હતી, પણ પ્રતિક્રિયા બધા સરખા દેખાતા સંકેતો પર ફેલાઈ ગઈ.

આ મોડેલ ઉત્ક્રાંતિ માટે ફાયદાકારક હતું. જંગલમાં વાઘના પંજાના નિશાન જેવો કોઈ પણ પંજો દેખાય તો ભાગવું પડે, ત્યાં વિશ્લેષણ કરવા ન બેસાય. પણ આધુનિક જિંદગીમાં આ જ માનસિકતા છેતરામણી સાબિત થાય છે. આપણે એક જ અવાજ, એક જ રંગ કે સહેજ મળતી આવતી ઘટનાથી અંદરોઅંદર ભડકી ઊઠીએ છીએ. મગજ વિગતો તપાસવાની તસ્દી લીધા વિના ગભરાટ કે ઉત્તેજનાનો સ્વીચ દબાવી દે છે.

ભારતના ટ્રાફિક કે રેલવે સ્ટેશન પર આ તમાશો રોજ દેખાય છે. અંધેરી કે કાલુપુર સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ પર ઊભા હો ત્યારે કોઈ માલગાડી મોટો હોર્ન મારે, તો આખું પ્લેટફોર્મ અચાનક સળવળે છે. લોકોને લાગે છે કે પોતાની લોકલ આવી ગઈ. લોકો પગ ઉપાડીને દરવાજા તરફ દોડે છે. રોડ પર પાછળથી કોઈ અધીરો સ્કૂટરવાળો તીણો હોર્ન મારે, તો કારચાલકને એમ્બ્યુલન્સનો ભાસ થાય છે અને એ વગર વિચારે ગાડી સાઈડમાં ખેંચી લે છે. સંકેત મૂળ નથી, પણ મગજ ઉતાવળે પ્રતિક્રિયા આપી દે છે.

મગજ સમાનતા શોધીને હાશકારો અનુભવે છે, પણ સાચી હોશિયારી સૂક્ષ્મ તફાવત પકડવામાં છે.