સ્ટેશનરિટીનો ભ્રમ

ગઈકાલ જેવી હતી, આવતીકાલ પણ એવી જ રહેશે. આ માન્યતાનું નામ સ્ટેશનરિટી છે. આંકડાશાસ્ત્રમાં સ્ટેશનરી પ્રોસેસ એટલે એવી વ્યવસ્થા, જેના સરેરાશ નિયમો અને ચડાવ-ઉતાર સમય સાથે બદલાતા નથી. સિક્કો ઉછાળો તો છાપ પડવાની શક્યતા પચાસ ટકા જ રહે છે—આજે પણ અને સો વર્ષ પછી પણ. ભૌતિકશાસ્ત્રના ઘણા પ્રયોગોમાં આ નિયમ સચોટ બેસે છે. મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે માણસ ધંધામાં, બજારમાં અને જિંદગીમાં આ ધારણા થોપી બેસાડે છે.

આ વિચાર સમય શ્રેણીના વિશ્લેષણમાંથી આવ્યો છે. વીસમી સદીના ગણિતશાસ્ત્રીઓએ ગણતરીઓ સરળ બનાવવા માટે આ ધારણા ઘડી કાઢી હતી. જો ડેટા સ્થિર ન હોય તો ભવિષ્યનું અનુમાન લગાવવું અશક્ય બને. અર્થશાસ્ત્ર અને ફાઇનાન્સે આ વિચાર ઉછીનો લીધો અને પોતાની સૌથી મોટી ભૂલ કરી. નાણાકીય મોડેલો માની બેઠા કે ભૂતકાળના દસ વર્ષનો નફો જોઈને આગલા વીસ વર્ષનું પ્લાનિંગ કરી શકાય. વાસ્તવિક દુનિયા સ્ટેશનરી નથી. અહીં અચાનક પૂર આવે છે, ટેકનોલોજી પલટાય છે અને ગ્રાહકની રુચિ બદલાઈ જાય છે.

આ ખ્યાલ આપણને અંધશ્રદ્ધામાંથી જગાડે છે. કોઈપણ બિઝનેસ જ્યારે માને છે કે તેનો સરેરાશ નફો અકબંધ રહેશે, ત્યારે તેનું પતન નજીક હોય છે. ભૂતકાળના આંકડા ભવિષ્યની ગેરંટી નથી. નદીનો પ્રવાહ બદલાય તેમ નિયમો બદલાઈ જાય છે. જે અલ્ગોરિધમ કે સ્ટ્રેટેજી છેલ્લા દાયકામાં સફળ રહી, તે આવતીકાલે નાદાર કરી શકે છે, કારણ કે આખી રમતનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું છે.

ભારતીય ઉદ્યોગજગતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ એચએમટી ઘડિયાળો કે અમ્બેસેડર કાર છે. વર્ષો સુધી ભારતના રસ્તાઓ પર અમ્બેસેડર સિવાય કશું નહોતું. કંપનીના મેનેજરો માનતા હતા કે ભારતીય ગ્રાહક ક્યારેય બદલાશે નહીં; સરકારી બાબુઓ અને નેતાઓ આ જ કાર ખરીદતા રહેશે. તેમનું મોડેલ સ્ટેશનરી હતું. પછી ૧૯૯૧ આવ્યું. બજાર ખૂલ્યું, મારૂતિ આવી અને અમ્બેસેડર ઇતિહાસ બની ગઈ. તેમણે ભૂતકાળની સ્થિરતાને કાયમી સત્ય માની લેવાની જીવલેણ ભૂલ કરી હતી.

પાછલા અરીસામાં જોઈને ગાડી ચલાવશો તો આગળનો વળાંક જીવલેણ સાબિત થશે.