સ્ટાર મોડેલ

કોઈ પણ સંસ્થા માત્ર એક સુંદર ચાર્ટ કે મોટા વડાના ઈશારે નથી ચાલતી. જય ગેલ્બ્રેઈથ નામના અમેરિકન મેનેજમેન્ટ વિચારકે ૧૯૭૦ના દાયકામાં ‘સ્ટાર મોડેલ’ રજૂ કર્યું. તેમનો તર્ક સીધો હતો: સંસ્થા પાંચ ખૂણાવાળા તારા જેવી છે. આ પાંચ બાબતો વચ્ચે સંવાદ ન હોય, તો આખી સિસ્ટમ પડી ભાંગે છે. પ્રથમ છે રણનીતિ (Strategy). બીજું માળખું (Structure). ત્રીજું પ્રક્રિયા (Processes). ચોથું ઇનામ કે પ્રોત્સાહન (Rewards). અને પાંચમું લોકો (People). આ પાંચેય જો એક જ દિશામાં ન ખેંચાય, તો મોટી કંપનીઓ પણ ધૂળ ચાટતી થઈ જાય છે.

આપણા દેશમાં નેતાઓ કે મેનેજરો માત્ર કાગળ પર હોદ્દા વહેંચીને સંતોષ માની લે છે. ખાતા બદલાય, પણ કામ કરવાની જૂની પદ્ધતિ કે પ્રોત્સાહનો એના એ જ રહે. જો તમે માણસોને રિસ્ક લેવાનું કહો, પણ ભૂલ થાય ત્યારે પગાર કાપી લો, તો તમારી રણનીતિ અને ઇનામ વચ્ચે વિરોધાભાસ છે. ગેલ્બ્રેઈથનો સ્પષ્ટ નિયમ છે: જો સ્ટ્રેટેજી બદલાય, તો બાકીના ચારેય ખૂણા આપોઆપ બદલવા જ પડે. કોઈ એક પણ ખૂણો ઢીલો પડે એટલે આખો તારો વિકૃત થઈ જાય.

ભારતના ઇતિહાસમાંથી આનું જ્વલંત ઉદાહરણ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજનું સ્વરાજ્ય છે. તેમની રણનીતિ સ્પષ્ટ હતી: ગેરિલા યુદ્ધ અને સ્થાનીય રક્ષણ. માળખું પારંપરિક સરદારોના વંશપરંપરાગત રાજ જેવું નહોતું, પણ અષ્ટપ્રધાન પરિષદ દ્વારા નિયંત્રિત હતું. પ્રક્રિયા એવી કે કિલેદારોની દર થોડા વર્ષે બદલી થતી જેથી ભ્રષ્ટાચાર ન થાય. ઇનામ પદ્ધતિ રોકડ પગાર પર આધારિત હતી; જાગીર આપીને નવા સામંતો ઊભા નહોતા કરાતા. સૈન્યમાં માવળા પ્રજાના માણસોની સાચી પસંદગી હતી. આ પાંચેય અંગો પરફેક્ટ ગોઠવાયેલા હતા એટલે ઔરંગઝેબનું વિશાળ મોગલ સામ્રાજ્ય પણ મરાઠાઓ સામે હાંફી ગયું.

આજના ભારતીય સંગઠનોમાં આ મોડેલનો અભાવ સાફ દેખાય છે. કંપની વિઝન નવું બનાવે, પણ જૂના મેનેજરોને જૂના કાયદા મુજબ જ ચલાવે. પરિણામે અરાજકતા ફેલાય છે. કામ કરવું હોય તો માત્ર આદેશ આપવો પૂરતો નથી; પ્રક્રિયા, માણસો અને વળતરનું ગણિત પણ તે મુજબ ગોઠવવું પડે.

નવી રણનીતિ સાથે જૂનું માળખું રાખવું એટલે બળદગાડામાં રોકેટનું એન્જિન ફિટ કરીને સ્પીડની અપેક્ષા રાખવી; પરિણામ માત્ર અકસ્માત જ આવે છે.