સ્ટેકહોલ્ડર એનાલિસિસ

કોઈપણ નવો પ્રોજેક્ટ નિષ્ફળ જાય ત્યારે લોકો ટેક્નોલોજી કે પૈસાની અછતને દોષ દે છે. વાસ્તવિકતા જુદી હોય છે. મોટા ભાગના પ્રોજેક્ટ એટલા માટે મરી જાય છે કારણ કે તમે એવા માણસને અવગણ્યો હતો, જેની પાસે યોજના અટકાવવાની અદ્રશ્ય તાકાત હતી. આ ભૂલ સુધારવા માટે મેનેજમેન્ટની દુનિયામાં એક સાધન વપરાય છે: સ્ટેકહોલ્ડર એનાલિસિસ. સ્ટેકહોલ્ડર એટલે માત્ર કંપનીનો માલિક કે રોકાણકાર નહીં. તમારી યોજનાથી જેને નફો થાય, નુકસાન થાય, કે જેને ખાલી અહમ ઘવાય—તે બધા સ્ટેકહોલ્ડર છે.

આ વિચારને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ ૧૯૮૪માં આર. એડવર્ડ ફ્રીમેને પોતાના પુસ્તક 'સ્ટ્રેટેજિક મેનેજમેન્ટ' દ્વારા આપ્યું. ફ્રીમેને દુનિયાને સમજાવ્યું કે કંપનીએ માત્ર શેરહોલ્ડરનો નફો જોવાનો ન હોય. કર્મચારી, ગ્રાહક, સપ્લાયર અને સ્થાનિક સમાજ પણ ભાગીદાર છે. આ વિશ્લેષણમાં બે માપદંડ હોય છે: સત્તા અને રસ. કોની પાસે સત્તા વધારે છે અને કોને આ કામમાં રસ છે? આ બે ધરી પર આખો નકશો તૈયાર થાય છે.

જેમની પાસે સત્તા વધારે છે અને તમારા કામમાં ઊંડો રસ છે, તેમને સૌથી પહેલાં રાજી રાખવા પડે. જેમની પાસે માત્ર સત્તા છે પણ રસ નથી, તેમને ક્યારેય છંછેડવા નહીં, શાંત રાખવા. જેમની પાસે રસ છે પણ સત્તા નથી, તેમને સતત માહિતી આપતા રહેવી જેથી તેઓ બળવો ન પોકારે. મોટા ભાગના નેતાઓ ઉત્સાહમાં આવીને માત્ર તાળીઓ પાડનારા નાના કર્મચારીઓ સાથે સમય બગાડે છે, અને પેલો ખૂણામાં બેઠેલો કડક માણસ છેલ્લી ઘડીએ ફાઇલ પર લાલ પેન ફેરવી દે છે.

ધારો કે બેંગલુરુ કે અમદાવાદમાં એક સ્ટાર્ટઅપ નવી એપ બનાવે છે. ફાઉન્ડર માત્ર વેન્ચર કેપિટલિસ્ટને ખુશ રાખવામાં મચી પડે છે. એ ભૂલી જાય છે કે કંપનીના જૂના સેલ્સ હેડ આખી સિસ્ટમથી નારાજ છે. સેલ્સ હેડ પાસે આખી ટીમ તોડવાની સત્તા છે. નવી સિસ્ટમ લોન્ચ થાય છે અને અચાનક સેલ્સ ટીમ અસહકાર આંદોલન શરૂ કરી દે છે. પ્રોજેક્ટ ધૂળ ચાટતો થઈ જાય છે. કારણ? ફાઉન્ડરે રોકાણકારને જોયા, પણ અંદર બેઠેલા જોખમી હિસ્સેદારનું વિશ્લેષણ ન કર્યું.

કોઈપણ મોટો નિર્ણય લેતાં પહેલાં કાગળ પર ચાર ખાનાં દોરીને દરેક પક્ષકારનું નામ લખવું પડે. કોણ તમને મદદ કરી શકે છે અને કોણ તમારા પગ ખેંચી શકે છે, એ જો અગાઉથી ન માપો તો ગમે તેટલી સારી ટેક્નોલોજી પણ કચરાપેટીમાં જશે.

સત્તા હંમેશા હોદ્દામાં નથી હોતી, વિરોધ કરવાની ક્ષમતામાં હોય છે.