સ્પિન-આઉટ સિન્ડ્રોમ

ગાડી પૂરપાટ ઝડપે દોડતી હોય. સ્ટીયરિંગ તમારા હાથમાં હોય. અચાનક રસ્તા પર તેલનું ટીપું દેખાય કે વળાંક આવે, અને પૈડાં જમીન પરની પકડ ગુમાવી બેસે. ગાડી પોતાના જ ધરી પર ગોળ-ગોળ ઘૂમવા માંડે. આને સ્પિન-આઉટ કહેવાય. મગજનું પણ બરાબર આવું જ થાય છે. જ્યારે કોઈ માણસ અતિશય દબાણ, ઉજાગરા અને સતત જવાબદારીઓ વચ્ચે દોડતો રહે, ત્યારે એક બિંદુ એવું આવે છે જ્યાં આખું આંતરિક નિયંત્રણ તૂટી પડે છે. આ સામાન્ય થાક નથી. આ સંપૂર્ણ બેકાબૂ સ્થિતિ છે.

આ વિચાર આધુનિક વ્યવસાયિક મનોવિજ્ઞાન અને કાર્યસ્થળના તણાવના અભ્યાસોમાંથી આવ્યો છે. બર્નઆઉટ ધીમે ધીમે કોલસાની જેમ ઓલવાય છે, જ્યારે સ્પિન-આઉટ અચાનક વિસ્ફોટ જેવો હોય છે. માણસ સવાર સુધી બધું બરાબર સંભાળતો દેખાય, અને બપોરે સાવ સુન્ન થઈ જાય. શરીર ચાલતું હોય પણ નિર્ણય લેવાની શક્તિ શૂન્ય થઈ જાય. મગજ એટલા બધા વિચારોની ગૂંચવણમાં ભમવા લાગે કે વ્યક્તિ સ્થિર ઊભી પણ ન રહી શકે.

આ આપત્તિ એટલા માટે ઘાતક છે કારણ કે તે કોઈ ચેતવણી આપ્યા વિના આવતી નથી, પણ આપણે ચેતવણીઓને બહાદુરી માનીને અવગણીએ છીએ. ઊંઘ ન આવવી, નાની વાતે અકળાવું, હાથ ધ્રૂજવા કે ખાલીપો લાગવો. આપણે તેને કામનો ઉત્સાહ કહીને ખપાવી દઈએ છીએ. પછી એક દિવસ નાનકડી ભૂલ થાય અને આખી સિસ્ટમ ક્રેશ થઈ જાય.

અમદાવાદની એક મોટી મલ્ટી-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલના આઈસીયુ વોર્ડનો વિચાર કરો. એક યુવાન સર્જન છે. છેલ્લા ત્રણ દિવસથી સળંગ શિફ્ટ ખેંચી રહ્યા છે. ઈમરજન્સી કેસ, સગાંવહાલાંની ચિસો અને સિનિયર ડૉક્ટરોનું દબાણ. તેઓ ગર્વથી કહે છે કે હું વીસ કલાક કામ કરી શકું છું. ચોથા દિવસે એક સામાન્ય દર્દીના બ્લડ પ્રેશરનો રિપોર્ટ જોતાં જ તેમના હાથમાંથી ફાઈલ પડી જાય છે. તેઓ ખુરશી પર બેસીને દિવાલ સામે તાકી રહે છે. નર્સ સવાલ પૂછે છે, પણ ડૉક્ટરના મોંમાંથી એક અવાજ પણ નીકળતો નથી. પૈડું લપસી ચૂક્યું છે.

મશીનને પણ ઓવરહીટિંગ પછી ઠંડુ થવું પડે છે. લોહી-માંસનું શરીર રોજ અમર્યાદિત દબાણ ન ઝીલી શકે. દોડવું સારું છે, પણ રસ્તા પરની પકડ ગુમાવીને ખાડામાં પડવું એ પરાક્રમ નથી.

જે માણસ બ્રેક મારવાનું ભૂલી જાય છે, તેને છેવટે અકસ્માત જ રોકે છે.