ઉકેલ પર ચોંટી જવાની જાળ

કોઈ મુશ્કેલી સામે આવે એટલે મગજ તુરંત એક્શન મોડમાં આવી જાય છે. આપણે વિચારવાનું બંધ કરી દઈએ છીએ અને દોડવાનું શરૂ કરી દઈએ છીએ. મૂળ બીમારી શું છે એ જાણ્યા વગર જ પાટો બાંધવાની ઉતાવળ કરવી, એ આ માનસિક ભૂલ છે. સમસ્યાનું મૂળ સમજવાને બદલે પહેલેથી જ મનમાં ગોઠવી રાખેલા ઉકેલ પાછળ આંધળી દોટ મૂકવી એ આ જાળની ઓળખ છે.

આ વિચાર સેરેના સોહરાબ, મેરી વોલર અને શિર ઉટડેવિલિજેન જેવા મેનેજમેન્ટ સંશોધકોએ ૨૦૨૩માં હાર્વર્ડ બિઝનેસ રિવ્યુના એક લેખમાં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. ટીમ જ્યારે સાથે મળીને કોઈ મોટો નિર્ણય લેતી હોય ત્યારે આ ખામી સૌથી વધુ નડે છે. લોકો સવાલની ગંભીરતા તપાસવાને બદલે પોતાના સૂચવેલા રસ્તા સાચા સાબિત કરવાની દલીલોમાં ઊતરી પડે છે. અડધા કલાકની બેઠકમાં પચ્ચીસ મિનિટ ઉકેલની ચર્ચા થાય છે અને મૂળ પ્રશ્ન પાંચ મિનિટમાં જ કોરાણે મુકાઈ જાય છે.

આપણા ઘરોમાં લગ્નની બાબતમાં આ સીન બરાબર જોવા મળે છે. ત્રીસ વર્ષનો દીકરો લગ્ન માટે ના પાડે છે. ઘરમાં માથાકૂટ થાય છે. વડીલો તરત ઉકેલની જાળમાં ફસાઈ જાય છે: 'છોકરો માનતો નથી? જ્ઞાતિના મેળાવડામાં લઈ જાઓ. કોઈ જ્યોતિષીને કુંડળી બતાવીને વિધિ કરાવો.' કાકા કહેશે કે બાયોડેટા ફરી બનાવો, માસી કહેશે કે સગાંવહાલાંમાં વાત ફેલાવો. કોઈ શાંતિથી એ પૂછવાની તસ્દી નથી લેતું કે છોકરાને અત્યારે લગ્ન કેમ નથી કરવાં? કદાચ એને નોકરીમાં અસુરક્ષા છે, અથવા સંબંધોનો કોઈ છૂપો ડર છે. સમસ્યા સમજ્યા વગર જ સમાધાનનો ઢગલો ખડકી દેવામાં આવે છે.

ઉકેલ પ્રત્યેનો આ પ્રેમ વાસ્તવમાં આળસ છે. પ્રશ્નને ઊંડાણથી સમજવા માટે ધીરજ જોઈએ, બુદ્ધિ ખર્ચવી પડે અને પોતાના જૂના પૂર્વગ્રહો બાજુ પર મૂકવા પડે. જ્યારે ઉપાય શોધવો એ સાવ સસ્તું કામ છે. મન ગમે તેવો એક રસ્તો પકડી લે છે જેથી કંઈક નક્કર કર્યાનો ખોટો સંતોષ મળે. પરિણામે ખોટી દિશામાં બમણી મહેનત થાય છે.

જે માણસ તાળું જોયા વગર જ ચાવીઓ ઘસવા બેસી જાય છે, એ છેવટે દરવાજો તોડવા સિવાય કશું કરી શકતો નથી.