સોક્રેટિસ ઇફેક્ટ

કોઈને સીધા ઉપદેશ આપો તો એ સામે દલીલ કરશે. પોતાનો અહંકાર સાચવવા એ જૂઠ્ઠાણાંના પણ બચાવ કરશે. પણ જો એને સીધા જવાબ આપવાને બદલે ચોટદાર પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે, તો માણસ અટકીને વિચારતો થાય છે. આ પદ્ધતિને મનોવિજ્ઞાનમાં 'સોક્રેટિસ ઇફેક્ટ' કહે છે. પ્રાચીન ગ્રીસનો તત્વચિંતક સોક્રેટિસ ક્યારેય જવાબો આપતો નહોતો, એ માત્ર એવા ખૂણામાંથી સવાલો પૂછતો કે સામો માણસ પોતાની જ અજ્ઞાનતા જોઈને સ્તબ્ધ થઈ જતો.

આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં એલેક્સ હ્યુન અને ઇગોર ગ્રોસમેનના સંશોધનોએ આ વિચારને પુષ્ટિ આપી. એમણે નોંધ્યું કે જ્યારે આપણે કોઈ વિવાદિત મુદ્દે વલણ બાંધવાને બદલે 'શિક્ષક' કે 'જિજ્ઞાસુ' બનીને સવાલો પૂછીએ છીએ, ત્યારે મગજમાં બૌદ્ધિક નમ્રતા પેદા થાય છે. આપણો હઠાગ્રહ ઓગળે છે. જટિલ પરિસ્થિતિમાં ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાની ક્ષમતા જાગે છે. પૂર્વગ્રહ તૂટવા માટે કોઈ ભાષણની જરૂર નથી હોતી, માત્ર યોગ્ય સવાલની જરૂર હોય છે.

આ અસર માણસને પોતાનું સત્ય જાતે શોધવા મજબૂર કરે છે. ભારત જેવા ઘોંઘાટીયા સમાજમાં દરેક માણસ પાસે ઉત્તરોનો ભંડાર છે, પણ સવાલ પૂછવાની હિંમત કોઈ પાસે નથી. ઓફિસની મિટિંગ હોય કે રાજકીય ચર્ચા, લોકો સાંભળવા માટે નહીં પણ પલટવાર કરવા માટે બેઠા હોય છે. પરિણામે કોઈ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી આવતો, માત્ર ઘર્ષણ વધે છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈના ટ્રાફિક સિગ્નલ પર નજર કરો. પીક અવર્સમાં કોઈ રિક્ષાવાળો ખોટી લેનમાં ઘૂસીને ટ્રાફિક જામ કરી દે છે. પાછળવાળો ગાડીવાળો ઊતરીને ગાળો બોલે કે કાયદા શીખવે તો રિક્ષાવાળો લાકડી કાઢશે. પણ જો ટ્રાફિક પોલીસ કે કોઈ નાગરિક શાંતિથી પૂછે, 'ભાઈ, તું આ રીતે આગળ નીકળી જઈશ તો પાછળની એમ્બ્યુલન્સ ક્યાં જશે? આ જામમાં તારી પોતાની કેટલી મિનિટ બગડશે?' અચાનક અહંકારનો પવન નીકળી જાય છે. સવાલ સીધો અંતરાત્માના દરવાજે ટકોરો મારે છે.

જે માણસ ઉત્તર ફેંકે છે તે વિવાદ જીતવા માંગે છે, જે યોગ્ય સવાલ પૂછે છે તે સત્ય બહાર લાવે છે.