સામાજિક પુરાવો

જ્યારે માણસ અસમંજસમાં હોય છે, ત્યારે તે પોતાનું મગજ વાપરવાને બદલે આજુબાજુ નજર દોડાવે છે. બીજા લોકો શું કરી રહ્યા છે? જે બધા કરે છે, તે જ સાચું હોવું જોઈએ. આ માનસિક શૉર્ટકટને મનોવિજ્ઞાનમાં સોશિયલ પ્રૂફ કહે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે ટોળા પાસે આપણા કરતાં વધુ માહિતી છે. પોતાની આંખો પર ભરોસો રાખવા કરતાં ટોળાની દિશામાં દોડવું મનને વધુ સલામત લાગે છે.

આ વિચાર રોબર્ટ ચિયાલ્ડિનીએ ૧૯૮૪માં પોતાના પુસ્તક 'ઇન્ફ્લુઅન્સ'માં દુનિયા સામે મૂક્યો. બાર કે રેસ્ટોરાંની બહાર લાંબી લાઇન જોઈને આપણે ધારી લઈએ છીએ કે અંદરનું ખાવાનું સ્વાદિષ્ટ જ હશે. ટીવી સિરિયલોમાં પાછળથી વાગતો કૃત્રિમ હાસ્યનો અવાજ પણ આનું જ ઉદાહરણ છે. બીજા હસે છે, એટલે આપણે પણ હસવું જોઈએ. આ ઘેટાંશાહી નથી, પણ ઘેટાંશાહી જેવું જ સ્વયંસંચાલિત વર્તન છે.

આ મનોવૃત્તિનો સૌથી મોટો ખેલ ચૂંટણીના દિવસોમાં ભારતીય રાજકારણમાં જોવા મળે છે. ઉમેદવારો સભામાં ભાડેથી ગાડીઓ અને માણસો લાવીને અકલ્પ્ય ભીડ ઊભી કરે છે. વાતાવરણ એવું સર્જાય છે કે 'આ પક્ષનું મોજું છે.' પાનના ગલ્લે ઊભેલો સરેરાશ મતદાર પોતાના વિસ્તારના વાસ્તવિક પ્રશ્નો ભૂલી જાય છે. તેને લાગે છે કે જો બધા જ આ તરફ ઝૂકેલા છે, તો પોતાનો મત હારનાર પક્ષને આપીને વ્યર્થ કેમ કરવો? હવા જે તરફ વહે છે, તે તરફ જ સામાન્ય માણસ પોતાની નાવડી વાળી લે છે.

આ ભ્રમણા આપણી સ્વતંત્ર વિચારવાની તાકાત છીનવી લે છે. બીજા લોકો સ્માર્ટ છે એવી ધારણા પોતે જ એક મૂર્ખામી છે, કારણ કે એ બીજા લોકો પણ આપણી સામે જ જોઈ રહ્યા હોય છે.

લાખો લોકો સાથે મળીને કોઈ ભૂલ કરે, તો પણ એ ભૂલ જ રહે છે, સત્ય નથી બની જતી.