સોબર પદ્ધતિ

કટોકટીની પળે માણસ વિચારતો નથી, માત્ર ભડકે છે. મન જ્યારે ભય કે ક્રોધના વમળમાં ફસાય ત્યારે જૂની આદતો તાત્કાલિક કબજો જમાવી લે છે. આ આપઘાતી પ્રતિક્રિયાને રોકવા માટે મનોવૈજ્ઞાનિક એલન માર્લેટે માઇન્ડફુલનેસ આધારિત વ્યસનમુક્તિના પ્રયોગોમાંથી એક સરળ સાધન બનાવ્યું. નામ આપ્યું સોબર. એ એક ટૂંકાક્ષરી છે: સ્ટોપ (થોભો), ઓબ્ઝર્વ (નિરીક્ષણ કરો), બ્રીધ (શ્વાસ લો), એક્સપાન્ડ (સભાનતા વિસ્તારો), અને રિસ્પોન્ડ (પ્રતિભાવ આપો). આ કોઈ ચમત્કાર નથી, આવેગ અને ક્રિયા વચ્ચે થોડી જગ્યા બનાવવાની સીધી ટેકનિક છે.

પહેલું પગલું છે થંભી જવું. મુશ્કેલી આવે ત્યારે તરત હાથ-પગ ચલાવવા જરૂરી નથી હોતા. બીજું, શરીર અને મનમાં શું ચાલે છે તે એક તટસ્થ પ્રેક્ષકની જેમ જોવું. છાતીના ધબકારા વધ્યા છે? હાથ ધ્રૂજે છે? ત્રીજું, એક ઊંડો શ્વાસ લઈને ફેફસાં ભરી લેવા. ચોથું, તમારી નજર માત્ર તે એક મુશ્કેલી પરથી હટાવીને આખી પરિસ્થિતિ પર ફેલાવવી. છેલ્લે, વિચારપૂર્વક એવો નિર્ણય લેવો જે લાંબા ગાળે નુકસાન ન કરે. મોટાભાગના માણસો આખી જિંદગી પસ્તાય છે કારણ કે તેઓ પહેલા પગલે રોકાઈ શકતા નથી.

ધારો કે ઓલિમ્પિક્સની ફાઇનલમાં શૂટિંગ રેન્જ પર ઊભેલો કોઈ ભારતીય પિસ્તોલ શૂટર છે. છેલ્લો શોટ બાકી છે. આગળના રાઉન્ડમાં એક નબળો સ્કોર થયો છે અને ગોલ્ડ મેડલ હાથમાંથી સરકી રહ્યો લાગે છે. ગભરાટમાં આંગળી ટ્રિગર દબાવી દે તો રમત ત્યાં જ ખતમ થઈ જાય. આવા સમયે એ શૂટર પિસ્તોલ નીચે મૂકી દે છે. એ 'સ્ટોપ' કરે છે. પોતાના ઝડપી ધબકારાને પારખે છે, નાક વાટે ઊંડો શ્વાસ ખેંચી ફેફસાં શાંત કરે છે. તે સમજે છે કે સ્પર્ધા હજુ પૂરી નથી થઈ. પછી તે ફરી નિશાન તાકે છે. આ આવેગ સામે મેળવેલો વિજય છે.

જીવનમાં જ્યારે પણ ભડકો થાય ત્યારે પ્રતિક્રિયા આપવાની ઉતાવળ વિનાશ નોંતરે છે. સોબર પદ્ધતિ એ યાદ અપાવે છે કે પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી વણસેલી હોય, તમારા અને તમારા આગલા પગલા વચ્ચે એક ક્ષણનો વિરામ લેવાનો અધિકાર હંમેશાં તમારી પાસે જ રહે છે.

આવેગના વમળમાં તરત હાથપગ મારવા કરતાં એક ક્ષણ સ્થિર ઊભા રહેવું વધુ બહાદુરીનું કામ છે.