લઘુ-અહંકાર અસર

વિરાટ સામે ઊભા રહો ત્યારે તમારો અહંકાર ઓગળી જાય છે. આ કોઈ આધ્યાત્મિક પ્રવચન નથી, મનોવિજ્ઞાનનો નિયમ છે. જ્યારે માણસ પોતાની કલ્પના બહારની કોઈ વિશાળ સત્તા કે વ્યવસ્થા સામે આવે છે, ત્યારે તે પોતાની જાતને નાની અને ગૌણ અનુભવે છે. આને 'સ્મોલ-સેલ્ફ ઇફેક્ટ' કહે છે. હિમાલયની ટોચ જોઈને જે થાય, તે જ વસ્તુ વિશાળ કચેરીઓ જોઈને થાય છે. માણસનું ધ્યાન પોતાની અંગત હોંશિયારી પરથી હટીને આસપાસની મોટી રચના પર સ્થિર થાય છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક ડાચર કેલ્ટનર અને તેમના સાથીઓના સંશોધનમાંથી આવ્યો છે. એમણે 'વિસ્મય' એટલે કે આશ્ચર્યની લાગણી પર ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. જ્યારે મન કોઈ ભવ્ય વસ્તુ જુએ છે, ત્યારે મગજમાં ચાલતો સ્વાર્થી અવાજ ધીમો પડી જાય છે. વ્યક્તિ પોતાની જાતને દુનિયાના કેન્દ્રમાં રાખવાનું બંધ કરે છે. તે એક નાનકડા અંશ જેવી બની જાય છે.

આ અસરના બે ચહેરા છે. એક તરફ તે માણસને નમ્ર બનાવે છે અને સમાજ સાથે જોડે છે. પણ બીજી તરફ સંસ્થાઓ આનો દુરુપયોગ કરે છે. વિશાળ ઇમારતો, અટપટી પરિભાષાઓ અને કરોડોના આંકડા માણસને દબાવી દેવા માટે વપરાય છે. તમારી સમસ્યાઓ તમને તુચ્છ લાગવા માંડે છે. તમે પ્રશ્નો પૂછવાનું ભૂલી જાઓ છો, કારણ કે તમને લાગે છે કે તમે તો આખી વ્યવસ્થાની સામે એક ધૂળની રજકણ માત્ર છો.

અમદાવાદના આશ્રમ રોડ પર આવેલી એક બહુમાળી ખાનગી બેંકમાં હિતેશભાઈ હોમ લોન લેવા ગયા. એરકન્ડિશનરની ઠંડક, આરસપહાણનું ચમકતું ફ્લોરિંગ અને કોટ-ટાઈ પહેરેલા સ્ટાફની ચહલપહલ. હિતેશભાઈ પોતાની મહેનતના પૈસાનું રોકાણ કરવા ગયા હતા, પણ કાચની કેબિનમાં બેસતાં જ તેમનો અવાજ ધીમો પડી ગયો. મેનેજરે વીસ પાનાનું ફોર્મ આગળ ધર્યું, જેમાં જીવલેણ છૂપા ચાર્જ અને કડક શરતો લખેલી હતી. હિતેશભાઈએ એક પણ સવાલ પૂછ્યા વિના સહીઓ ઠોકી દીધી. પચાસ લાખની લોન સામે પોતાનો અસ્તિત્વ બોદો લાગ્યો.

વિરાટ વ્યવસ્થા જાણીજોઈને તમને લઘુતાગ્રંથિમાં ધકેલે છે. તમે જેટલા નાના થશો, એમનો નફો એટલો જ મોટો થશે.

વિરાટના આટાપાટાથી અંજાવું નહીં; બેંકની દીવાલો ગમે તેટલી ઊંચી હોય, હપ્તો તો તમારા ખિસ્સામાંથી જ કપાય છે.