માંદગીની ભૂમિકા

બીમારી માત્ર શરીરમાં થતો બગાડ નથી. એ સમાજમાં મળતો એક વિશિષ્ટ હોદ્દો પણ છે. જ્યારે તમે બીમાર પડો છો, ત્યારે સમાજ તમને રોજિંદી ફરજોમાંથી કામચલાઉ મુક્તિ આપે છે. ઓફિસ જવાની જરૂર નથી, ઘરકામ કરવાનું નથી, મહેમાનો સામે હસવાનું નથી. બદલામાં સમાજ તમારી પાસેથી એક જ અપેક્ષા રાખે છે: તમારે સાજા થવાનો પ્રયત્ન કરવો પડશે અને ડૉક્ટરની વાત માનવી પડશે. આ પરસ્પર સમજૂતીને સમાજશાસ્ત્રમાં 'સિક રોલ' કહે છે.

આ વિચાર અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી ટાલકોટ પાર્સન્સે ૧૯૫૧માં પોતાના પુસ્તક 'ધ સોશિયલ સિસ્ટમ'માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે બીમારી એ સામાજિક જવાબદારીઓમાંથી છટકી જવાનું કાયદેસર લાઇસન્સ બની શકે છે. તેથી સમાજ બીમાર વ્યક્તિ પર નજર રાખે છે. જો તમે દર્દીનો વેશ પહેરીને આરામ ભોગવો, પણ સાજા થવાની દવા ન લો, તો લોકો તમને ઢોંગી ગણશે. માંદગી એ હક અને બંધન બંનેનો સોદો છે.

આ મોડેલની ખરી તકલીફ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ ભૂમિકામાં કાયમ માટે ગોઠવાઈ જાય. જવાબદારીઓથી બચવા માટે માંદગી ઢાલ બની જાય છે. કંપનીઓમાં પગારદાર રજાઓ પૂરી થવા આવે ત્યારે અચાનક પીઠનો દુખાવો વધી જાય છે. કુટુંબમાં મુશ્કેલ નિર્ણયો લેવાના હોય ત્યારે વડીલો બ્લડપ્રેશર વધી ગયાનું બહાનું કાઢે છે. માંદગીની આ છૂટછાટ એટલી આરામદાયક બની જાય છે કે સાજા થવું નુકસાનકારક લાગવા માંડે છે.

ભારતીય ક્રિકેટમાં આ દ્રશ્ય વારંવાર જોવા મળે છે. ટીમમાંથી કોઈ મોટો ખેલાડી ખરાબ ફોર્મને કારણે ડ્રોપ થવાનો હોય, એ પહેલાં જ અચાનક સમાચાર આવે છે કે તેને ‘હેમસ્ટ્રિંગ ઇન્જરી’ થઈ ગઈ છે. તે તરત ‘સિક રોલ’માં સરી પડે છે. હવે મીડિયા તેની બેટિંગ પર સવાલ નહીં ઉઠાવે, પણ તેના ઘૂંટણ પર ચર્ચા કરશે. તે સીધો રાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ એકેડેમીમાં રિહેબ માટે જતો રહે છે. નબળા પ્રદર્શનની શરમજનક હકીકતમાંથી બચવા માટે ઈજા એક સુરક્ષિત સામાજિક કવચ બની જાય છે.

દર્દી બનવું સસ્તું પડે છે, પણ સાજા થવું એ જવાબદારી સ્વીકારવાની હિંમત માગે છે.