સંકોચાતી દુનિયાનો ભાસ

વિશ્વ ભૌગોલિક રીતે નાનું નથી થયું, આપણી પહોંચ ઝડપી બની ગઈ છે. આ ઘટનાને ભૂગોળ અને સમાજશાસ્ત્રમાં 'શ્રિંકિંગ વર્લ્ડ' કહે છે. સ્ટીમ એન્જિનથી શરૂ કરીને જેટ વિમાન અને હવે હાઈ-સ્પીડ ફાઈબર ઇન્ટરનેટ સુધીની યાત્રાએ સમય અને અંતરનું ગણિત બદલી નાખ્યું છે. ડેવિડ હાર્વી જેવા વિચારકોએ આને સમય-સ્થળનું સંકોચન ગણાવ્યું. અંતર ઘટી ગયું એટલે આપણને લાગે છે કે પૃથ્વી હથેળીમાં આવી ગઈ છે.

આ વિચાર માત્ર ટ્રાન્સપોર્ટ પૂરતો સીમિત નથી, માનસિકતા છે. જે દેશો વચ્ચે સદીઓ સુધી મહિનાઓનો પ્રવાસ હતો, તે હવે એક વિડિયો કૉલમાં પતી જાય છે. પરિણામે આપણી અપેક્ષાઓ નિર્દય બની ગઈ છે. ધીરજ ખતમ થઈ ગઈ છે. સ્થાનિક બજારો વૈશ્વિક સ્પર્ધાના સીધા નિશાના પર આવી ગયા છે. ન્યૂ યોર્કની એક ફેશન કે સિલિકોન વેલીનું એક આઈડિયા બીજા દિવસે રાજકોટના કારખાનેદારની ઊંઘ ઉડાડી શકે છે.

ભારતીય ઉદ્યોગજગતમાં આનો પ્રભાવ જુઓ. વીસ વર્ષ પહેલાં મુંબઈ કે સુરતની કોઈ કાપડ મિલ ફક્ત પોતાના સ્થાનિક વેપારીઓ સાથે સ્પર્ધા કરતી હતી. આજે એ જ કાપડ વણનારને બાંગ્લાદેશ, વિયેતનામ અને ચીનના ગ્વાંગઝૂ સાથે લડવું પડે છે. જેવો એક મોબાઈલ સ્ક્રીન પર નવો ટ્રેન્ડ ચમક્યો, ગ્રાહક એ જ દિવસે ડિલિવરી માગે છે. વિશ્વ નાનું થયું એટલે બજાર મોટું થયું, પણ છૂપાઈને બેસવાની કોઈ સુરક્ષિત જગ્યા બચી નથી.

મોટી કંપનીઓ આ ભ્રમમાં ફસાય છે કે દુનિયા સંકોચાઈ ગઈ એટલે બધા ગ્રાહકો એકસરખા થઈ ગયા. એવું નથી. ફ્લાઇટ ૧૦ કલાકમાં પહોંચાડે છે, પણ ૧૦ હજાર કિલોમીટર દૂર બેઠેલા માણસની સંસ્કૃતિ અને ઈગો સંકોચાતા નથી. ભૂગોળ નાનું થઈ ગયું, પણ સ્થાનિક ગ્રાહકની માનસિકતા હજી એટલી જ જટિલ અને જિદ્દી છે.

નકશો ગમે તેટલો નાનો લાગે, પારકો વહેવાર ક્યારેય ઓનલાઈન શીખી શકાતો નથી.