શ્રિંકફ્લેશન

કિંમત એ જ રહે છે, પણ પેકેટમાંથી માલ ઓછો થઈ જાય છે. અર્થશાસ્ત્રની આ સૌથી ચાલાક અને અદ્રશ્ય ચોરીનું નામ છે શ્રિંકફ્લેશન. સામાન્ય ફુગાવામાં ભાવ વધે છે અને ગ્રાહક તરત બરાડા પાડે છે. વેપારીઓ આ જાણે છે. એટલે એમણે બીજો રસ્તો શોધ્યો. પાંચ રૂપિયાનું બિસ્કિટનું પેકેટ પાંચ રૂપિયાનું જ રહેશે, પણ અંદરથી બે બિસ્કિટ ગાયબ થઈ જશે. સાબુનું વજન સો ગ્રામથી ઘટીને પંચાસી ગ્રામ થઈ જશે, પણ રેપર એ જ ચમકતું રહેશે. ગ્રાહકને લાગે છે કે મોંઘવારી નથી નડી, પણ વાસ્તવમાં એનું ખિસ્સું કપાતું રહે છે.

આ શબ્દ બ્રિટિશ અર્થશાસ્ત્રી પીપા માલમગ્રેને આશરે ૨૦૧૫ આસપાસ ચલણમાં મૂક્યો. વિચાર જૂનો છે, પણ આજના કોર્પોરેટ જગતમાં એ કળા બની ગયો છે. કંપનીઓ જાણે છે કે માનવીની આંખ કિંમત ઝડપથી પકડી લે છે, વજન કે જથ્થો નહીં. દસ ટકા ભાવ વધારો ગ્રાહકને સીધો ખૂંચે છે, પણ દસ ટકા ઓછો માલ ક્યારેય દેખાતો નથી. આ મનોવૈજ્ઞાનિક છેતરપિંડી છે. મોંઘવારીનો માર પણ પડે છે અને ગ્રાહકને એનો અહેસાસ પણ થવા દેવામાં આવતો નથી.

આ રોગ માત્ર કરિયાણા કે પેકેટવાળા નાસ્તા પૂરતો સીમિત નથી, આરોગ્ય અને સેવામાં પણ ઘૂસી ગયો છે. આપણા દેશની પ્રાઇવેટ હોસ્પિટલો અને ક્લિનિકો આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. તમે ફેમિલી ડૉક્ટર પાસે જાઓ છો. કન્સલ્ટેશન ફી પાંચસો રૂપિયા જ છે, જે બે વર્ષ પહેલાં હતી. પણ હવે ડૉક્ટર તમારી સાથે પાંચ મિનિટ પણ વાત કરતા નથી. અગાઉ તેઓ શાંતિથી નાડી જોતા, જૂની દવાઓ ચકાસતા. હવે સ્ટેથોસ્કોપ મૂકીને દોઢ મિનિટમાં પ્રિસ્ક્રિપ્શન પકડાવી દે છે. ફી એ જ રહી, પણ સેવા સંકોચાઈ ગઈ.

હોસ્પિટલના જનરલ વોર્ડમાં બેડનું રોજના ભાડાનું બિલ નથી વધ્યું, પણ નર્સિંગ સ્ટાફ અડધો થઈ ગયો છે. બેલ વગાડ્યા પછી નર્સ આવવાનો સમય પાંચ મિનિટથી વધીને વીસ મિનિટ થઈ ગયો. પેકેજ એ જ છે, કિંમત એ જ છે, પણ તમને મળતી કાળજી અને સમય અદ્રશ્ય રીતે ટૂંકા કરી દેવાયા છે. ઉત્પાદક કે સર્વિસ પ્રોવાઇડર પોતાના નફાનું માર્જિન સાચવી રાખે છે, જ્યારે સામાન્ય નાગરિક એ જ કિંમતે ઓછી ગુણવત્તા અને ઓછો જથ્થો સ્વીકારવા મજબૂર બને છે.

મોંઘવારી જ્યારે ખુલ્લેઆમ લૂંટી ન શકે, ત્યારે તે પેકેટનું વજન ઘટાડીને છૂપી ચોરી કરે છે.