આઘાત ઝીલવાની ક્ષમતા

જીવન સીધી રેખામાં ચાલતું નથી. એ અચાનક થપ્પડ મારે છે. મોટા ભાગના લોકો આવી અણધારી ઘટનાઓથી ગભરાઈને કવચ પહેરી લે છે. બહેરા થઈ જાય છે. પણ કેટલાક લોકો વાસ્તવિકતાના આ અણધાર્યા આંચકાઓ સામે સંપૂર્ણ ખુલ્લા રહે છે. એ ફક્ત સહન નથી કરતા, પણ એ આંચકાને સમજવાની અને તેમાંથી કશુંક નવું સર્જી કાઢવાની ભૂખ ધરાવે છે. આ માનસિક તાકાતને આઘાત ઝીલવાની ક્ષમતા કહેવાય છે. ફટકો પડવો અને તેને સર્જનના કાચા માલમાં ફેરવી નાખવો, એ બહુ વિરલ હિંમતનું કામ છે.

આ વિચાર અંગ્રેજી લેખિકા વર્જિનિયા વુલ્ફે પોતાના સંસ્મરણોમાં આશરે ૧૯૩૯ના અરસામાં લખ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું કે જીવનમાં મોટા ભાગના દિવસો રૂટિન કપાસ જેવા સામાન્ય હોય છે. પરંતુ અચાનક વાસ્તવિકતાનો એક વીજળી જેવો ઝટકો લાગે છે. સામાન્ય માણસ આવા આંચકાથી તૂટી જાય છે અથવા તેને ભૂલી જવાનો ઢોંગ કરે છે. પરંતુ સર્જક એ આંચકાને પકડી રાખે છે. તે વિચારે છે કે આ કેમ બન્યું? અને પછી શબ્દો કે વિચારો દ્વારા તેને એક સુસંગત આકાર આપે છે. અકસ્માતમાંથી અર્થ શોધવાની આ જાદુઈ પ્રક્રિયા છે.

આ ગુણ ફક્ત સાહિત્ય કે કળા પૂરતો સીમિત નથી. સાચા નેતાઓ અને વિચારકો પણ આ જ કરે છે. જ્યારે ધાર્યું પરિણામ ન મળે કે બજાર તૂટી પડે, ત્યારે નબળા માણસો આત્મરક્ષણ કરવા બહાના ગોતે છે. જેની પાસે આ ક્ષમતા છે, તે પરિસ્થિતિની કડવી વાસ્તવિકતાને આંખ મીંચ્યા વિના સ્વીકારે છે. તે વેદનાને ટાળતો નથી. પીડામાંથી જ ઊંડી સમજ પેદા થાય છે. જે માણસ આંચકાથી ભાગતો નથી, તે જ સંકટમાંથી કંઈક ટકાઉ ઊભું કરી શકે છે.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. રાતદિવસ મહેનત કરીને બનાવેલું પ્રોડક્ટ માર્કેટમાં ઊંધા માથે પટકાય છે. અપેક્ષિત ફંડિંગ મળતું નથી અને મુખ્ય ગ્રાહક કરાર રદ કરી નાખે છે. સાધારણ ફાઉન્ડર તરત બજારને ગાળો આપશે, ટીમ પર ખિજાશે અને હતાશ થઈને રૂમ બંધ કરી દેશે. પણ જેનામાં આ ક્ષમતા છે, તે એ નિષ્ફળતાના આંચકાને છાતી પર ઝીલશે. એ ભાગશે નહીં. એ ડેટા જોશે, ક્યાં ગણતરી ખોટી પડી તે તપાસશે અને એ જ ખંડેરમાંથી નવું મોડેલ ઊભું કરશે.

ચામડી જાડી કરીને બહેશ થઈ જવું સહેલું છે; આંચકો ઝીલીને તેમાંથી અર્થ ઘડી કાઢવો એ જ ખરી તાકાત છે.