આંચકાનો સિદ્ધાંત

કોઈ પણ પ્રજા કે સમૂહ જ્યારે ભયંકર આંચકામાં હોય, ત્યારે તેની વિચારવાની અને પ્રતિકાર કરવાની તાકાત શૂન્ય થઈ જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક લાચારીનો ફાયદો ઉઠાવીને એવા નિર્ણયો થોપી દેવા, જે સામાન્ય દિવસોમાં લોકો ક્યારેય સ્વીકારે નહીં. આ રમતનું નામ છે શોક ડોક્ટ્રિન. યુદ્ધ, કુદરતી હોનારત કે અચાનક આવેલી મોટી કટોકટી વખતે લોકો માત્ર પોતાનો જીવ બચાવવા દોડતા હોય છે. બરાબર એ જ ગભરાટની પળોમાં સત્તાધીશો કે કોર્પોરેટ જૂથો પાછલા બારણેથી પોતાના સ્વાર્થના કાયદા મંજૂર કરાવી લે છે.

આ વિચાર કેનેડિયન લેખિકા નાઓમી ક્લેઈને ૨૦૦૭માં આવેલા તેમના પુસ્તક 'ધ શોક ડોક્ટ્રિન'માં દુનિયા સામે મૂક્યો. તેમણે બતાવ્યું કે શિકાગો સ્કૂલના અર્થશાસ્ત્રીઓ અને સરકારી તંત્રોએ કેવી રીતે ચીલીથી માંડીને ઈરાક સુધી આપત્તિઓનો વેપાર કર્યો. લોકો ત્રાસ અને આઘાતમાં હોય ત્યારે અર્થતંત્રનું ખાનગીકરણ અને નિયમોની છૂટછાટ ઝીંકી દેવામાં આવે છે. ક્લેઈને આ પ્રક્રિયાને 'ડિઝાસ્ટર કેપિટાલિઝમ' એટલે કે આપત્તિમાંથી પેદા થતી નફાખોરી કહી છે.

આ માત્ર દેશોના રાજકારણ પૂરતું સીમિત નથી. કોઈ પણ ઉદ્યોગમાં જ્યારે કટોકટી આવે ત્યારે મોટા માથાઓ આ જ હથિયાર વાપરે છે. સામાન્ય દિવસોમાં જે ફેરફારો સામે યુનિયનો કે નાના કારીગરો હડતાળ પાડી દે, તે જ ફેરફારો ભયના માહોલમાં કોઈ ચૂં કે ચા કર્યા વગર સ્વીકારી લેવાય છે. ગભરાયેલો માણસ સલામતી ખાતર પોતાના તમામ મૂળભૂત અધિકારો સોંપી દેવા તૈયાર થઈ જાય છે. સત્તા માટે સંકટ એ સૌથી અનુકૂળ મોસમ છે.

બોલિવૂડ અને મનોરંજન જગતમાં આનો સચોટ પુરાવો મહામારી દરમિયાન જોવા મળ્યો. સિનેમાઘરો અચાનક બંધ થઈ ગયા અને નિર્માતાઓ કરોડોના દેવામાં ડૂબવા લાગ્યા. સમગ્ર ફિલ્મ ઉદ્યોગ આર્થિક આંચકામાં હતો. એ સંકટની પળોમાં મોટા ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સે આખી ઈન્ડસ્ટ્રીના નિયમો એકઝાટકે બદલી નાખ્યા. નાના લેખકો અને ટેકનિશિયનોના હકો છીનવાઈ ગયા, કોન્ટ્રાક્ટની શરતો એકતરફી બની ગઈ અને રોયલ્ટીના હક્કો સાફ થઈ ગયા. સામાન્ય સ્થિતિમાં જે શરતો સામે આખો ઉદ્યોગ બળવો પોકારી દેત, તે આંચકાના ડરમાં સૌએ મૂંગા મોઢે સહી કરી દીધી.

જે લોકો તમારી મુશ્કેલી ઉકેલવા અચાનક આગળ આવે છે, એમણે પહેલેથી જ તમારી લાચારીની કિંમત નક્કી કરી રાખી હોય છે.