શેગી કલ્ચર

કોઈ ભૂલ થાય ત્યારે સૌથી પહેલું વાક્ય કયું સંભળાય છે? ‘મેં નથી કર્યું.’ પોપ ગાયક શેગીનું વર્ષ ૨૦૦૦નું એક જાણીતું ગીત હતું—‘ઈટ વૉઝન્ટ મી’. સામે પુરાવો હોય તોય માણસ સીધો ઇનકાર કરી દે. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આ માનસિકતાને શેગી કલ્ચર કહે છે. આ એવી સંસ્કૃતિ છે જ્યાં ભૂલ સ્વીકારવાની કોઈની તૈયારી નથી હોતી. દરેક વ્યક્તિ જવાબદારીથી ભાગે છે. પરિણામ ખરાબ આવે ત્યારે આંગળી હંમેશાં બીજા તરફ ચીંધાય છે.

આ વિચાર ૨૦૧૫ આસપાસના સંસ્થાકીય વ્યવહારના અભ્યાસોમાં ચર્ચામાં આવ્યો. કોઈ એક પુસ્તકે તેને જન્મ આપ્યો નથી, પણ કોર્પોરેટ જગતની આ જૂની બીમારી છે. જ્યારે કોઈ કંપની કે સંસ્થામાં શેગી કલ્ચર ઘર કરી જાય, ત્યારે કામનું મૂલ્યાંકન અટકી જાય છે અને બહાનાબાજીની સ્પર્ધા શરૂ થાય છે. સિસ્ટમ ધીમી પડે છે. નેતૃત્વ નબળું પડે છે. માણસો ભૂલ સુધારવાને બદલે માત્ર પોતાના બચાવના પુરાવા ઊભા કરવામાં આખો દિવસ બગાડે છે.

આપણે ત્યાં ન્યૂઝ ચેનલો અને સોશિયલ મીડિયા પર આ રોગ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. કોઈ ટીવી ડિબેટમાં પ્રાઈમ ટાઈમ એન્કર અફવા ફેલાવી દે અને બીજા દિવસે ફેક્ટ-ચેક સામે આવે, તો એ ક્યારેય માફી નહીં માંગે. એ કહેશે કે માહિતી એજન્સી તરફથી આવી હતી. ફેસબુક કે વૉટ્સએપ પર ફેક ન્યૂઝ વાયરલ કરનારો પત્રકાર દાવો કરશે કે તેણે માત્ર ફોરવર્ડ કર્યું હતું. વિવાદ વકરે ત્યારે દરેક જણ હાથ અધ્ધર કરી લે છે: ‘દોષ મારો નથી, સોર્સ ખોટો હતો.’

પરિણામ એ આવે છે કે કોઈને પોતાની વિશ્વસનીયતાની પડી નથી. જ્યાં જવાબદારી કોઈની નથી હોતી, ત્યાં સડો આખી વ્યવસ્થાને ભરખી જાય છે. જે સમાજ કે ઓફિસમાં ‘હું જવાબદાર છું’ કહેવાની હિંમત મરી પરવારે, ત્યાં સત્ય પણ લાચાર બની જાય છે.

જે હાથ બચાવની મુદ્રામાં કાયમ ઊંચા રહે છે, એ ક્યારેય કોઈ પરિણામ સર કરી શકતા નથી.