શેડો વર્ક

તમે હોટેલનો રૂમ બુક કરો છો, એરપોર્ટ પર બોર્ડિંગ પાસ જાતે પ્રિન્ટ કરો છો અને સુપરમાર્કેટમાં જાતે જ બારકોડ સ્કેન કરીને સામાન પેક કરો છો. કંપનીઓ આને 'સુવિધા' કહે છે. વાસ્તવમાં આ મફત મજૂરી છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને શેડો વર્ક કહેવાય છે. કંપનીએ જે કામ માટે પગારદાર માણસ રાખવો જોઈતો હતો, તે કામ ટેક્નોલોજીના ઓઠા હેઠળ ધીમેથી તમારા માથે પધરાવી દેવામાં આવ્યું છે. તમે ગ્રાહક પણ છો અને વગર પગારના કર્મચારી પણ છો.

આ વિચાર ઑસ્ટ્રિયન વિચારક ઇવાન ઇલિચે ૧૯૮૧માં પોતાના પુસ્તકમાં આપ્યો હતો. પાછળથી પત્રકાર ક્રેગ લેમ્બર્ટે આ વિષય પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરી. તેમણે બતાવ્યું કે આધુનિક કોર્પોરેટ મોડેલ સામાન્ય માણસના ચોવીસ કલાકમાંથી કેટલો સમય ચોરી રહ્યું છે. પહેલાં બેંકમાં કેશિયર બેસતો, ટ્રાવેલ એજન્ટ ટિકિટ કાઢતો અને પેટ્રોલ પંપ પર છોકરો ઇંધણ ભરતો. હવે એપ આવી ગઈ. માણસો ઘટ્યા, કંપનીનો નફો વધ્યો અને તમારો મફત શ્રમ નિયમ બની ગયો.

આખી રમત સાયકોલોજીની છે. તમને લાગે છે કે તમે પોતાના મોબાઈલ પર સ્વાયત્ત છો. તમને ભ્રમ થાય છે કે લાઈનમાં ઊભા રહેવા કરતાં આ સારું છે. પણ વાસ્તવમાં તમે આખો દિવસ કંપનીઓના ડેટા એન્ટ્રી ઓપરેટર બનીને જીવો છો. કોઈ મુશ્કેલી પડે તો સામે કસ્ટમર કેરનો માણસ પણ નથી મળતો. તમારે રોબોટિક વોઇસ સાથે માથાકૂટ કરવી પડે છે. તમારો સમય અને મગજ બંને વપરાય છે, છતાં બિલ તો પૂરેપૂરું ચૂકવવું પડે છે.

આપણી જૂની દેશી પેઢીઓ જુઓ. અમદાવાદની માણેકચોકની કાપડની દુકાનમાં તમે જાવ તો કાંતિભાઈ તમને ગાદી પર બેસાડે. પંખો ચાલુ કરે, ચા મંગાવે અને મુનીમજી થાન ખોલીને બતાવે. પેકિંગથી લઈને હિસાબ સુધીનું બધું કામ દુકાનદારનું. હવે આધુનિક મોટા મોલમાં જાવ. ત્રણ માળ જાતે ફરો, કપડાં શોધો, લાઈનમાં ઊભા રહીને ટ્રાયલ કરો અને છેલ્લે કાઉન્ટર પર સેલ્ફ-ચેકઆઉટ મશીન સામે જાતે સ્કેન કરો. કાંતિભાઈ તમને રાજા ગણતા હતા. નવી સિસ્ટમે તમને મફતનો સેલ્સમેન બનાવી દીધા છે.

જે કામને સિસ્ટમ તમારી આઝાદી કહે છે, તે વાસ્તવમાં કંપનીએ તમારો ચોરેલો કિંમતી સમય છે.