નિર્ણિત પ્રશ્નનો ભ્રમ

કોઈ જટિલ વિષય પર ચર્ચા શરૂ થાય તે પહેલાં જ એક પક્ષ એવું માની લે કે સાચો જવાબ તો ક્યારનો નક્કી થઈ ચૂક્યો છે. આ માનસિક ભૂલ છે. સામાજિક કે આર્થિક વિવાદો બહુપક્ષીય હોય છે. તેમાં નફા-નુકસાનની વહેંચણી અટપટી હોય છે. પણ અમુક લોકો માને છે કે આમાં વિચારવાનું કંઈ બાકી જ નથી. સામેવાળો માણસ કાં તો મૂર્ખ છે, કાં દગાબાજ. જે પ્રશ્ન વાસ્તવમાં હજી ઉકેલાયો જ નથી, તેને સંપૂર્ણપણે ઉકેલાઈ ગયેલો માની લેવાની આ લુચ્ચાઈ છે.

આ વિચાર સમાજશાસ્ત્રી ઈલાના રેડસ્ટોને તેમના પુસ્તક 'ધ સર્ટેનટી ટ્રેપ'માં આપ્યો છે. માણસ જ્યારે અનિશ્ચિતતા સહન નથી કરી શકતો, ત્યારે તે પોતાના પૂર્વગ્રહને અફર સત્ય બનાવી દે છે. નૈતિક ઘમંડ આ ભ્રમનું બળતણ છે. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે મોટાભાગના સામાજિક નિર્ણયો બે સારા વિકલ્પો વચ્ચેની પસંદગી નથી હોતા, પણ બે મુશ્કેલીઓ વચ્ચેનું સમાધાન હોય છે.

આપણું ગામડું અને એપીએમસી માર્કેટ યાર્ડ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. શહેરમાં બેઠેલા નિષ્ણાતો તરત કહી દે છે કે વચેટિયાઓ અને દલાલો ખેડૂતોનું લોહી ચૂસે છે, એટલે એપીએમસી બંધ કરો અને મુક્ત બજાર લાવો. તેમના મતે આ પ્રશ્ન પતી ગયો. ગામડે જઈને તપાસ કરો તો સત્ય સાવ જુદું નીકળે. એ જ દલાલ ખેડૂતને રાત્રે અઢી વાગ્યે દવાખાના માટે વગર વ્યાજે રોકડા આપે છે. માલ બગડી જાય તો પણ જોખમ વહેંચે છે. સામે પક્ષે, સહકારી ડેરીના સંચાલકો દાવો કરે કે ખાનગી ડેરીઓ ઝેર જેવી છે. વાસ્તવમાં સહકારી માળખામાં પણ રાજકારણ અને ભ્રષ્ટાચાર અડીંગો જમાવીને બેઠા હોય છે.

જટિલ પ્રશ્નોના સરળ જવાબો નથી હોતા. જ્યારે તમે માની લો છો કે સામેવાળા પાસે કોઈ માન્ય દલીલ જ નથી, ત્યારે તમે સંવાદનું ગળું ઘોંટી નાખો છો. લોકશાહી કે બજારમાં કોઈ મોટો સામાજિક પ્રશ્ન ક્યારેય કાયમ માટે શાંત થતો નથી. તે દર દાયકે નવી શરતો સાથે આપણી સામે ઊભો રહે છે.

જે પ્રશ્નને તમે સંપૂર્ણ ઉકેલાયેલો માનો છો, તે પ્રશ્ન નથી મર્યો, તમારી વિચારવાની ત્રેવડ મરી ગઈ છે.