સેવક નેતૃત્વ

આપણા મગજમાં નેતા એટલે હુકમ છોડનારો માણસ. ઊંચી ખુરશી, મોટી કેબિન અને આગળ-પાછળ દોડતા માણસો. સેવક નેતૃત્વ આ આખી રચનાને ઊંધી વાળી દે છે. અહીં નેતા માલિક નથી, સેવક છે. તેનો મૂળ ઉદ્દેશ સત્તા ભોગવવાનો નથી, પણ પોતાની ટીમના લોકોને સફળ બનાવવાનો છે. સવાલ એ નથી કે તમારા હાથ નીચે કેટલા લોકો કામ કરે છે. સાચો સવાલ એ છે કે તમારી હાજરીથી કેટલા લોકો ખીલ્યા.

આ વિચાર રોબર્ટ ગ્રીનલીફે ૧૯૭૦માં પોતાના એક જાણીતા નિબંધમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે કહ્યું કે સારો નેતા એ છે જે પહેલાં સેવા કરવાનો સંકલ્પ કરે છે. એ પોતાના અહંકારને કોરાણે મૂકે છે. કર્મચારીઓના રસ્તાના કાંટા સાફ કરવા એ તેનું મુખ્ય કામ છે. કંપની કે સંસ્થા ત્યારે જ મોટી બને જ્યારે તળિયાનો માણસ સક્ષમ અને આત્મનિર્ભર બને.

આ વાત ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પચાવવી સહેલી નથી. આપણે ત્યાં હોદ્દો મળતાં જ માણસની ચાલ બદલાઈ જાય છે. બોસ એટલે હુકમ કરનાર અને કર્મચારી એટલે વેઠ કરનાર. પરંતુ આ આધુનિક યુગમાં આવી જોહુકમી લાંબી ચાલતી નથી. જો નેતા પોતે કામમાં હાથ નહીં બગાડે, તો ટીમ માત્ર પગાર પૂરતી નોકરી કરશે, દિલથી યોગદાન નહીં આપે. ખરો પ્રભાવ ડરમાંથી નહીં, પણ મદદ કરવાની દાનતમાંથી જન્મે છે.

ભારતીય ક્રિકેટના ડ્રેસિંગ રૂમ તરફ નજર કરો. ભૂતપૂર્વ કેપ્ટન અને પછી કોચ બનેલા રાહુલ દ્રવિડ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં બધી લાઈમલાઈટ યુવાન ખેલાડીઓને આપી દેવી અને હાર વખતે આગળ આવીને ઊભા રહેવું. નેટ્સમાં કલાકો સુધી બેટ્સમેનોને થ્રો-ડાઉન ફેંકવા, પાણીની બોટલો ઉંચકવી અને કોઈ પણ પ્રકારના ઠાઠમાઠ વગર શાંતિથી કામ કરવું. તેઓ ક્યારેય મેદાનના બાદશાહ બનવા નહોતા ગયા; એમણે ફક્ત બાકીના અગિયાર ખેલાડીઓ શ્રેષ્ઠ રમી શકે તે માટેનું વાતાવરણ પૂરું પાડ્યું.

જે માણસ ખુરશી પર બેસીને બીજાને નમાવવા માંગે છે તે મેનેજર છે, જે બીજાને ઊભા કરવા પોતે ઝૂકે છે તે સાચો આગેવાન છે.